Về Tuyên Quang, khám phá mùa hội giã cốm của người Tày ​

Với người Tày, những hạt cốm dẻo thơm được làm từ lúa nếp mới còn thể hiện sự trân trọng thành quả lao động và gắn kết các thành viên trong cộng đồng

Hương cốm mới tháng 10

Vào khoảng tháng 10 hằng năm, khi những bông lúa nếp bắt đầu ngả vàng, đồng bào dân tộc Tày ở Tuyên Quang lại chuẩn bị cho Lễ hội giã cốm truyền thống. Còn được gọi là Lễ hội đón trăng hay hội Hai, đây là dịp mừng mùa cơm mới, bày tỏ lòng biết ơn tổ tiên và cầu mong một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, cuộc sống bình an.

Với người Tày, cốm không đơn thuần là món ăn theo mùa. Những hạt cốm dẻo thơm được làm từ lúa nếp mới còn thể hiện sự trân trọng thành quả lao động và gắn kết các thành viên trong cộng đồng. Lễ hội cũng là dịp để người dân gặp gỡ, giao lưu, chia sẻ niềm vui sau những tháng ngày gắn bó với đồng ruộng.

Lễ hội giã cốm của người Tày ở huyện Chiêm Hóa (cũ) đã được Bộ VHTTDL đưa vào Danh mục Di sản Văn hóa phi vật thể Quốc gia năm 2024. Việc duy trì lễ hội góp phần gìn giữ phong tục lâu đời, đồng thời tạo cơ hội để du khách hiểu hơn về văn hóa bản địa qua những trải nghiệm trực tiếp.

Theo người Tày làm cốm

Muốn có mẻ cốm xanh non, dẻo ngọt, người làm phải cẩn thận trong từng công đoạn. Nguyên liệu là giống lúa nếp cái hoa vàng được canh tác lâu đời trên những cánh đồng miền núi. Khi lúa vừa ngả vàng, bà con thu hoạch, chia thành từng khóm nhỏ rồi đặt lên vỉ tre tươi để hơ trên miệng lò, liên tục đảo đều cho hạt chín.

Sau khi rang, lúa được vò và để nguội trước khi đưa vào cối giã. Đây là khâu đòi hỏi kinh nghiệm bởi nếu hạt lúa còn ấm, cốm dễ dính, bết; nếu giã quá mạnh, hạt có thể bị dập nát. Cốm sau đó được sàng sảy để loại bỏ vỏ trấu, giữ lại phần hạt xanh thơm, rồi bọc trong lá chuối hoặc lá dong nhằm giữ độ mềm và hương vị tự nhiên.

Từ nguyên liệu này, người Tày còn chế biến thành nhiều món ăn như xôi cốm, bánh cốm, chả cốm... Với du khách, được tận mắt xem các công đoạn và tự tay thử giã cốm là cách tìm hiểu văn hóa gần gũi hơn so với chỉ thưởng thức món ăn thành phẩm.

Điểm hẹn lễ hội mùa thu

Trong tháng 10.2026, các xã Côn Lôn, Trung Hà và Thuận Hòa là những địa phương tổ chức các hoạt động lễ hội cốm, kết hợp giới thiệu văn hóa truyền thống với trải nghiệm du lịch.

Lễ hội giã cốm xã Côn Lôn diễn ra ngày 3 - 4.10 tại Sân vận động xã Côn Lôn. Không gian lễ hội có hoạt động trải nghiệm giã cốm, chương trình nghệ thuật “Sắc Thu Côn Lôn”, các cuộc thi đấu thể thao và khu trưng bày, quảng bá sản phẩm đặc sản địa phương. Du khách có thể hòa mình vào không khí sinh hoạt cộng đồng, thưởng thức sản vật mùa thu và tìm hiểu phong tục của người dân.

Tiếp nối không khí mùa hội, Lễ hội Cốm xã Trung Hà diễn ra từ ngày 9 - 11.10 tại Làng Văn hóa du lịch Bản Ba. Mở đầu chương trình là không gian “Chợ quê, chợ số” với 20 gian hàng giới thiệu nông sản và sản phẩm OCOP. Bên cạnh trải nghiệm làm cốm, du khách còn có thể xem trình diễn trang phục dân tộc và thưởng thức chương trình nghệ thuật “Sắc màu Trung Hà”.

Ngày 10.10 là thời điểm tập trung nhiều hoạt động chính, gồm nghi lễ cúng tạ ơn, lễ khai mạc, khánh thành các công trình tại Bản Ba và hội thi giã cốm. Những hoạt động này giúp người tham dự vừa cảm nhận không khí lễ hội vừa hiểu thêm về đời sống văn hóa và sinh hoạt cộng đồng tại địa phương.

Một điểm hấp dẫn khác là các tour trải nghiệm kết hợp thiên nhiên, trong đó có trekking thác Bản Ba, gặt lúa và chụp ảnh tại các danh thắng. Thay vì chỉ tham dự lễ hội trong vài giờ, du khách có thể dành thêm thời gian khám phá cảnh quan, tìm hiểu cuộc sống bản làng và thưởng thức ẩm thực địa phương.

Lễ hội Cốm xã Thuận Hòa năm 2026 diễn ra từ ngày 10 - 15.10, tôn vinh nét văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc Tày. Điểm nhấn là trình diễn nghề làm cốm và hội thi giã cốm với 3 phần: hái cốm, nướng cốm và giã cốm. Từ những bông lúa nếp non còn ngậm sữa, qua các công đoạn chế biến thủ công, người dân tạo nên những mẻ cốm xanh, dẻo thơm.

Lễ hội còn có các hoạt động thi ẩm thực giữa các thôn, trò chơi dân gian, trưng bày sản phẩm địa phương và trải nghiệm làm cốm tại nhà dân. Không chỉ góp phần gìn giữ nghề truyền thống, sự kiện còn tạo cơ hội để Thuận Hòa phát triển du lịch trải nghiệm, quảng bá sản vật và tăng thu nhập cho người dân...

Sức hút của lễ hội giã cốm nằm ở những trải nghiệm mang dấu ấn địa phương. Tiếng chày, mùi nếp rang, sắc màu trang phục truyền thống và các nghi lễ dân gian tạo nên không gian văn hóa đặc sắc.

Việc kết hợp lễ hội với giới thiệu nông sản, sản phẩm OCOP và các hoạt động khám phá thiên nhiên cũng mở thêm cơ hội để người dân quảng bá sản vật, phát triển dịch vụ du lịch.