Vì một Hà Nội đáng sống

Ở đó, nghệ sĩ không chỉ trưng bày hay biểu diễn, mà trực tiếp thực hành sáng tạo; người dân không đứng ngoài quan sát, mà trở thành chủ thể cùng tham gia và thụ hưởng nghệ thuật. Những không gian sáng tạo vì thế vượt ra khỏi khái niệm địa điểm vật lý, trở thành môi trường kết nối ý tưởng, khơi mở hợp tác và góp phần kiến tạo một đô thị hạnh phúc, nơi mỗi con người có cơ hội phát triển toàn diện.

82 Không gian sáng tạo được trao chứng nhận trong Lễ ra mắt Mạng lưới Không gian sáng tạo Hà Nội.

Hà Nội - nơi sáng tạo được nuôi dưỡng bởi cộng đồng

Sau gần 7 năm gia nhập Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo của UNESCO, Hà Nội không chọn cách kể câu chuyện của mình bằng những khẩu hiệu lớn, mà bằng những thực hành bền bỉ. Trên hành trình ấy, một cộng đồng sáng tạo đang lớn dần, kéo theo sự hình thành của những không gian mở - nơi ý tưởng không chỉ được ươm mầm mà còn được nuôi dưỡng bằng ký ức truyền thống và hơi thở đương đại. Ở đó, sáng tạo không còn là câu chuyện của riêng ai, mà trở thành một thực hành chung nơi con người gặp gỡ nhau, cùng làm, cùng chia sẻ.

Ra đời từ năm 2014, Think Playgrounds (Nghĩ về Sân chơi trong phố) đã lựa chọn một hướng đi âm thầm nhưng bền bỉ: Đưa quyền được chơi của trẻ em trở lại như một phần thiết yếu của đời sống Thành phố. Với Think Playgrounds, sân chơi không chỉ là nơi vui đùa, mà là một thực hành kiến trúc cộng đồng, nơi thiết kế, môi trường và con người cùng tham gia kiến tạo không gian sống. Từ sân chơi trong phố đến các dự án cộng đồng, Think Playgrounds gửi đi một thông điệp nhất quán: Một đô thị đáng sống không chỉ được đo bằng công trình lớn, mà bắt đầu từ những không gian nhỏ, nơi con người được chơi, được gặp gỡ và được thuộc về.

Tương tự, diễn đàn mở “Vì một Hà Nội đáng sống” đã tạo một không gian để các chuyên gia, nhà quản lý và người dân cùng đối thoại, chia sẻ trải nghiệm và đóng góp ý kiến cho sự phát triển của Thành phố. Tinh thần xuyên suốt của diễn đàn là xây dựng một Hà Nội, nơi mọi người đều được lắng nghe, được đón nhận và có quyền tham gia định hình không gian sống chung.

Bên cạnh đó, những không gian như Cool Vietnam, Tổ Chim Xanh, Manzi Art Space, Complex 01, VCCA... đã và đang làm mới cách tiếp cận nghệ thuật tại Hà Nội. Tại các quán cà phê nghệ thuật nhỏ các workshop vẽ, làm đồ thủ công diễn ra đều đặn. Khách đến đây không chỉ để uống cà phê, mà để thử cầm cọ, nặn đất, sáng tạo bằng chính đôi tay mình. Các rạp phim độc lập, trung tâm phim nghệ thuật như DocLab (Viện Goethe Hà Nội) cũng trở thành điểm hẹn quen thuộc của những người trẻ yêu điện ảnh. Cùng với đó, các lớp học gốm, in lụa, làm nến thơm luôn kín chỗ mỗi cuối tuần... Đặc biệt, điều tạo nên sức sống cho các không gian này không chỉ là tác phẩm, mà chính là cộng đồng - những con người cùng chia sẻ đam mê với tinh thần cởi mở và sẵn sàng đối thoại.

Bên cạnh đó, các không gian sáng tạo này còn mang đến một “hơi thở” mới cho đô thị. Thành phố không chỉ là nơi tiêu dùng và di chuyển, mà dần trở thành nơi con người sống cùng văn hóa. Những nhà kho cũ được chuyển đổi thành xưởng nghệ thuật, nhà cổ trở thành quán cà phê trưng bày tranh, sân thượng biến thành rạp chiếu phim mini... Các hoạt động văn hóa này góp phần làm phong phú đời sống tinh thần, nuôi dưỡng ý thức cộng đồng và đồng thời tạo động lực cho các lĩnh vực như du lịch, ẩm thực, bán lẻ phát triển theo hướng bền vững.

“Vườn ươm” cho các thành phố sáng tạo trong cả nước

Tuy nhiên, dù sở hữu hàng trăm không gian sáng tạo với quy mô và cách thức hoạt động đa dạng nhưng phần lớn các không gian sáng tạo tại Hà Nội vẫn vận hành tương đối độc lập, thiếu cơ chế kết nối, chủ yếu dựa vào nỗ lực tự phát của cộng đồng. Trong bối cảnh đó, việc Thành phố ra mắt Mạng lưới không gian sáng tạo Hà Nội ngày 10-12 vừa qua mang ý nghĩa chiến lược, thể hiện rõ nỗ lực của chính quyền đô thị trong việc tập hợp, dẫn dắt và phát huy hiệu quả các nguồn lực sáng tạo trong xã hội.

Đánh giá về vai trò của Mạng lưới không gian sáng tạo Hà Nội, Tiến sĩ Lư Thị Thanh Lê, giảng viên Khoa Công nghiệp văn hóa và Di sản, Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội khẳng định: “Khi các không gian sáng tạo được kết nối trong một mạng lưới, những địa điểm vốn hoạt động rời rạc, biệt lập sẽ có cơ hội tìm thấy nhau. Thông qua mạng lưới, lực lượng hoạt động trong lĩnh vực văn hóa - nghệ thuật - sáng tạo được tập hợp, tiếp cận và chia sẻ thông tin một cách thường xuyên, qua đó mở rộng cơ hội hợp tác và hỗ trợ lẫn nhau, thay vì tồn tại đơn lẻ. Mạng lưới đồng thời nâng cao hiệu quả trong việc huy động, phân bổ và sử dụng các nguồn lực, tạo nền tảng thuận lợi cho việc triển khai các chương trình hỗ trợ dành cho các không gian sáng tạo”.

Gánh trên vai trọng trách không hề nhỏ, chính vì thế, theo Tiến sĩ Lư Thị Thanh Lê, để Mạng lưới không gian sáng tạo Hà Nội thực sự phát huy được tiềm năng, các không gian hiện nay rất cần những cơ chế hỗ trợ phù hợp nhằm huy động và khai thác hiệu quả đất công, địa điểm công, cũng như các không gian dôi dư, đi kèm với những chính sách ưu đãi hợp lý. Nếu có được những cơ chế ưu đãi đủ mạnh, thậm chí là miễn phí hoặc áp dụng mức phí thấp, các không gian sáng tạo sẽ có điều kiện tốt hơn để tập trung nguồn lực cho các hoạt động chuyên môn, nghiên cứu và phát triển. Một thách thức khác là nhiều không gian sáng tạo vẫn hoạt động trong khu vực phi chính thức, không đăng ký pháp nhân, khiến việc tiếp cận các chính sách hỗ trợ còn nhiều hạn chế. Trong khi đó, trên thế giới đã hình thành những mô hình hỗ trợ linh hoạt, bao trùm cả các nhóm sáng tạo không chính thức. Đây là kinh nghiệm đáng tham khảo nếu Việt Nam thực sự muốn đặt con người sáng tạo vào trung tâm của chính sách.

Ở bình diện lý luận và quy hoạch dài hạn, PGS.TS Phạm Quỳnh Phương, Trưởng khoa Công nghiệp văn hóa và Di sản - Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật - Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng nếu các không gian sáng tạo muốn trở thành một bộ phận của công nghiệp văn hóa, không thể làm tùy hứng, mà cần xác định rõ khái niệm, đặc trưng và điều kiện cần có. Từ thực tiễn các không gian công cộng tại Anh, Pháp, Trung Quốc... có thể thấy, những mô hình sáng tạo thành công trên thế giới đều không phải là các không gian “cứng”, đóng băng về chức năng, mà là những không gian đa năng, linh hoạt, chú trọng “sản xuất văn hóa” hơn là chỉ “trình bày văn hóa”, với tầm nhìn dài hạn, lấy chất lượng đời sống văn hóa và sự gắn bó của con người làm thước đo. Tại Việt Nam, các nhà máy cũ là những không gian tiềm năng bởi chúng mang dấu ấn kiến trúc và lịch sử, có ký ức và chiều sâu văn hóa. Tuy nhiên, khi chúng ta coi nhà máy cũ là di sản công nghiệp, trách nhiệm đặt ra không chỉ là tái sử dụng, mà còn là nghiên cứu, ghi chép, bảo tồn ký ức và làm cho di sản ấy tiếp tục “sống”...

Từ những giải pháp ấy, Mạng lưới không gian sáng tạo Hà Nội mới trở thành bước chuyển quan trọng trong hành trình xây dựng hệ sinh thái sáng tạo của Thủ đô. Xa xôi hơn, theo Tiến sĩ Lư Thị Thanh Lê, trong hệ sinh thái của các thành phố sáng tạo đã được định danh như Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, Hội An, Đà Lạt, các không gian sáng tạo và Mạng lưới các không gian sáng tạo còn đóng vai trò là những “vườn ươm”, thúc đẩy các sáng kiến, hợp tác và đóng góp trực tiếp cho sự phát triển của các thành phố sáng tạo trong cả nước.

Từ điểm khởi đầu ấy, Mạng lưới các không gian sáng tạo không chỉ giới hạn trong phạm vi một thành phố, mà còn mở ra khả năng kết nối trong nước và quốc tế. Sự đan kết này tạo điều kiện để các không gian chia sẻ kinh nghiệm, thực hành sáng tạo và học hỏi lẫn nhau, qua đó mở rộng trải nghiệm văn hóa cho công chúng và tạo thêm cơ hội để nghệ sĩ, nghệ nhân địa phương tham gia vào các mạng lưới sáng tạo khu vực và toàn cầu.

Khi sáng tạo được trả về cho cộng đồng, niềm vui sống, cảm giác được tham dự và được lắng nghe cũng lớn dần lên, để hạnh phúc đô thị không còn là khái niệm trừu tượng, mà hiện hữu trong từng trải nghiệm văn hóa bình dị của mỗi người dân.

Hoàng Lan