Hình tượng con ngựa trong văn hóa Trung Quốc

Thời xa xưa, con người giải thích nguồn gốc của thế giới và vạn vật thông qua những câu chuyện thần thoại, và ngựa là một trong những hình tượng được con người tưởng tượng và thần thánh hóa sớm nhất. Trong văn hóa Trung Quốc xưa và nay, ngựa luôn là hình tượng được yêu thích với nhiều ý nghĩa tốt đẹp, truyền năng lượng tích cực cho con người trong cuộc sống và công việc.

Truyền thuyết và biểu tượng văn hóa của ngựa

Trong kho tàng thần thoại Trung Quốc, có rất nhiều câu chuyện về ngựa thần với năng lực siêu phàm và truyền thuyết về Thiên mã là một trong số đó. Tương truyền, thời cổ đại, Thiên mã khi sinh ra đã có đôi cánh, vừa có thể bay ở trên trời, vừa có thể chạy dưới mặt đất, sau được chọn làm ngự mã ở trên thiên cung. Do được cưng chiều và kiêu ngạo, Thiên mã đã vi phạm thiên quy, bị tước bỏ đôi cánh và giam dưới chân núi Côn Lôn mấy trăm năm. Sau khi được tự do, Thiên mã theo Phục Hy xuống nhân gian để phục vụ con người.

Mười hai con giáp là nét độc đáo trong văn hóa truyền thống Trung Hoa và nhiều quốc gia Đông Á. Đó là 12 địa chi tương ứng với 12 loài động vật, tạo thành một vòng tuần hoàn. Trong 12 con giáp, ngựa đứng ở vị trí thứ bảy, ứng với giờ Ngọ (từ 11 giờ đến 13 giờ), đây là lúc ánh nắng mặt trời mạnh nhất, mà đặc tính của loài ngựa là cương trực, mạnh mẽ, phù hợp với đặc điểm dương khí vượng thời điểm đó.

Thời xưa, khi năng suất lao động xã hội còn thấp, ngựa được con người coi là “siêu động vật” bởi tốc độ, sức mạnh và sự nhạy bén, nên đã trở thành “người bạn” không thể thiếu của con người trong quá trình di chuyển, săn bắn, sản xuất và các hoạt động quân sự.

Đứng đầu trong “lục súc” (tức 6 loài động vật được con người thuần hóa) gồm ngựa, trâu, lợn, cừu, gà, chó; là loài gia súc chỉ ăn cỏ, uống nước, dễ nuôi, có sức khỏe dẻo dai, ngựa là nguồn cung sức lao động trong canh tác nông nghiệp khi giúp con người cày bừa, kéo xe, vận chuyển lương thực, hàng hóa. Còn đối với dân tộc du mục, với đặc tính trung thành, di chuyển nhanh, bền bỉ, ngựa là loài vật không thể thiếu trong đời sống du mục khi hỗ trợ đắc lực cho con người trong quá trình di chuyển, chăn thả gia súc và săn bắn trên thảo nguyên rộng lớn.

Ngựa đất nung trưng bày trong Bảo tàng tượng đất nung Tần Thủy Hoàng, tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc. (Ảnh: Báo Nhân Dân)

Với trình độ phát triển của xã hội ngày càng cao, ngựa không chỉ còn là công cụ hay phương tiện phục vụ con người, mà trở thành nét văn hóa biểu tượng ý chí, khát vọng vươn lên, lòng dũng cảm, trung thành và cát tường may mắn.

Hình tượng ngựa trong ngôn ngữ và phong tục tập quán

Cùng với sự phát triển của xã hội, bối cảnh thần thoại cũng dần bị thu hẹp, hình tượng ngựa bắt đầu xuất hiện nhiều trong ngôn ngữ đời sống thường nhật được thể hiện qua từ vựng, thành ngữ, điển cố điển tích...

Trong tiếng Hán cổ đại, tên của các loài ngựa được đặt rất chi tiết dựa theo màu lông, hình thể, số tuổi..., phần lớn đều là các chữ Hán riêng biệt. Thí dụ, nếu chia theo màu lông, ngựa lông đen gọi là Ly; ngựa lông đỏ gọi là Tinh; ngựa đen đầu ngọn lông ngả đỏ gọi là Thiết; nếu chia theo hình thể, ngựa gầy gọi là Nô, ngựa tốt gọi là Lai, ngựa to gọi là Nhung; nếu chia theo số tuổi, ngựa con dưới 2 tuổi gọi là Câu, ngựa 3 tuổi gọi là Phi, ngựa 4 tuổi gọi là Đào... Điều đó cho thấy ngựa có vị trí vô cùng quan trọng trong đời sống của con người.

Ngoài ra, trong tiếng Hán cũng có rất nhiều thành ngữ liên quan ngựa, phần lớn đều mang hàm ý may mắn, tích cực và khát vọng vươn lên. Thí dụ, để biểu đạt ý tiến lên phía trước, thì có thành ngữ “Nhất mã đương tiên” nghĩa là xung phong đi đầu; biểu đạt khí thế mạnh mẽ, sôi động, thì dùng thành ngữ “Vạn mã bôn đằng” để miêu tả cảnh tượng hàng nghìn con ngựa tung vó chạy; hoặc khi chúc mọi việc thuận lợi thì dùng thành ngữ “Mã đáo thành công”; hay thành ngữ “Ngựa quen đường cũ” (lão mã thức đồ) trong tiếng Hán mang nghĩa tích cực để miêu tả người có nhiều kinh nghiệm, biết cách xử lý công việc.

Người Trung Quốc xưa có câu “Bay ở trên trời là rồng, chạy ở dưới mặt đất là ngựa” để bày tỏ tâm lý sùng bái rồng và ngựa, bởi vậy hình tượng ngựa cũng hiện diện trong rất nhiều nghi lễ cúng bái và phong tục tập quán. Từ các hoạt động thuần hóa, nuôi dưỡng ngựa..., nhiều phong tục tập quán liên quan loài vật này cũng đã ra đời như xiếc ngựa, lễ hội cưỡi ngựa tre, lễ hội sữa ngựa, thi đua ngựa... điều đó phản ánh khát vọng của con người về nhanh hơn, mạnh hơn và cuộc sống tốt đẹp hơn.

Mô hình lắp ghép ngựa - sản phẩm sáng tạo văn hóa ở Khu phố văn hóa lịch sử Xuân Quỳnh Tây, thành phố Trường Xuân, tỉnh Cát Lâm, Trung Quốc. (Ảnh: Báo Nhân Dân)

Được tổ chức nhân dịp Tết Nguyên đán, Tết Nguyên tiêu, lễ hội làng..., cưỡi ngựa tre là phong tục dân gian truyền thống với diễn viên sử dụng hình nộm con ngựa được đan kết bằng nan tre, bên ngoài dán giấy màu kết hợp các điệu múa để tái hiện hoạt động cưỡi ngựa săn bắn trong tiếng trống, thanh la, hò reo cổ vũ của những người chung quanh.

Trong cuộc sống du mục, phong tục tập quán liên quan ngựa vô cùng phong phú, đa dạng. Hoạt động đua ngựa rất phổ biến ở các khu vực Nội Mông, Tây Tạng, Tân Cương... Lễ hội đua ngựa là hoạt động chúc mừng truyền thống kết hợp giữa văn hóa của dân tộc du mục với văn hóa canh tác nông nghiệp. Trong lễ hội đua ngựa có nhiều hoạt động như cúng thần ngựa, đua ngựa tốc độ hoặc thi ngựa đi bộ, biểu diễn kỹ năng cưỡi ngựa, ngoài ra còn có các hoạt động biểu diễn nghệ thuật như biểu diễn đàn đầu ngựa, ca múa nhạc dân tộc... tất cả đều thể hiện sự kính trọng của con người đối với loài ngựa.

Ngày nay, khi phương thức sản xuất và phương tiện giao thông ngày càng hiện đại, nhanh chóng và thuận tiện hơn, ngựa không còn là loài động vật mà con người cần phải có để phục vụ đời sống, sản xuất, tuy nhiên hình tượng ngựa vẫn sâu đậm trong lòng người chính nhờ vào sự mạnh mẽ, lòng dũng cảm, trung thành, ý chí vươn lên và khát vọng tự do, để trở thành nét văn hóa độc đáo ở Trung Quốc.

Tranh bát mã - sản phẩm sáng tạo văn hóa ở Khu phố văn hóa lịch sử Xuân Quỳnh Tây, thành phố Trường Xuân, tỉnh Cát Lâm, Trung Quốc. (Ảnh: Báo Nhân Dân)

Năm ngựa 2026 với kỳ vọng “mã đáo thành công”

Văn hóa “con giáp” là một đặc trưng của Trung Quốc, gắn liền với niềm tin của con người vào những loài vật trong đời sống hoặc trong truyền thuyết xa xưa. Năm mới đến, cũng đồng nghĩa với việc người Trung Quốc đón một con giáp mới, với những tín hiệu và ý nghĩa riêng biệt với công việc, cuộc sống của mỗi người, mỗi nhà và sự phát triển của cả xã hội. Năm Bính Ngọ 2026 mở đầu cho giai đoạn thực hiện Quy hoạch phát triển kinh tế-xã hội 5 năm lần thứ 15 ở Trung Quốc với mục tiêu “đặt nền tảng để cơ bản thực hiện hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa”, người dân Trung Quốc đặt nhiều kỳ vọng vào những khởi đầu tốt đẹp trong một năm có ý nghĩa then chốt với tiến trình hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa ở đất nước mình.

Để đón chào năm con ngựa 2026, thủ đô Bắc Kinh tổ chức chuỗi hoạt động “11 tỉnh, thành phố vào Kinh chúc Tết”, nhằm kết nối những tài nguyên du lịch chất lượng cao của các địa phương trong cả nước, với trọng tâm là 5 khu vực lễ hội xuân của vùng đất kinh thành, kết hợp các yếu tố của Bắc Kinh với đặc sắc vùng miền của các địa phương thông qua biểu diễn phong tục, trải nghiệm văn hóa, công nghệ hiện đại kết hợp với kỹ nghệ truyền thống.

Trong các ngày từ mùng 1 đến mùng 7 Tết, hàng loạt sự kiện “phá vỡ ranh giới vùng miền”, vượt qua khoảng cách không gian và thời gian, kết hợp cổ kim, nam bắc với các chủ đề khác nhau sẽ mang đến những cảm nhận xuân đặc sắc cho du khách gần xa. Trong thời gian này, các hoạt động trình diễn di sản văn hóa phi vật thể, ẩm thực địa phương, sản phẩm sáng tạo văn hóa, biểu diễn chất lượng cao của các địa phương Hà Bắc, Thiên Tân, Quảng Tây, Nội Mông, Hà Nam, Tân Cương, Tây Tạng, Hồ Bắc, Sơn Tây, Quý Châu… sẽ mang đến cho du khách một “bữa tiệc năm mới” thú vị và độc đáo.

Đàn đầu ngựa - một nhạc cụ dân gian độc đáo của Nội Mông Cổ, Trung Quốc. (Ảnh: Báo Nhân Dân)

Đáng chú ý, đón chào năm ngựa với nhiều niềm tin và kỳ vọng, nhiều địa phương và khu du lịch trên cả nước Trung Quốc đã tung ra những chương trình hấp dẫn cho những du khách sở hữu những yếu tố liên quan ngựa. Những du khách được sinh ra trong năm ngựa (Ngọ), mang họ Mã hoặc trong tên có chữ Mã, chỉ cần xuất trình thẻ căn cước là có thể du ngoạn miễn phí hàng chục điểm du lịch thú vị, từ những thắng cảnh núi non, sông hồ đến những di tích lịch sử, với khoảng thời gian áp dụng kéo dài cả năm 2026.

Đơn cử như khu du lịch Dã Tiên Tháp ở Bắc Kinh áp dụng chương trình miễn vé vào cửa cho những người cầm tinh con ngựa (sinh vào các năm 1966, 1978, 1990, 2002, 2014) hoặc mang họ Mã, đến hết năm 2026. Khu du lịch hồ Sayram ở Tân Cương không những miễn vé vào cửa cho du khách sinh năm Ngọ, mà còn tổ chức sinh nhật đặc biệt cho du khách giữa không gian hồ núi tuyết.

Không chỉ miễn vé tham quan cho du khách sinh năm ngựa trong cả năm 2026, nhiều khu du lịch ở tỉnh Hồ Bắc còn mở rộng phạm vi ưu đãi đến những người mà họ tên có chữ Mã hoặc những chữ đồng âm, gần âm với Mã, thậm chí cả những người mặc trang phục truyền thống có thể ngâm những câu thơ hoặc hát những ca khúc có chữ “ngựa”… Thành phố Duy Phường, tỉnh Sơn Đông miễn vé tham quan bảo tàng cho người họ Mã hoặc sinh năm ngựa trong thời gian từ ngày 1/1 đến 16/2/2026, đồng thời tặng phiếu giảm giá sâu lưu trú khách sạn cho những du khách đáp ứng điều kiện trên.

Du khách ngắm đèn lồng hình ngựa ở quảng trường Chính Thái, thành phố Thạch Gia Trang, tỉnh Hà Bắc, Trung Quốc. (Ảnh: Tân Hoa xã)

Tất cả những chương trình trên không chỉ góp phần kích cầu du lịch văn hóa địa phương, hướng tới những nhóm du khách đặc thù và người thân, gia đình của họ, mà còn thể hiện những niềm tin và kỳ vọng vào một năm mới “mã đáo thành công” - năm ngựa mang đến sức mạnh, sự bền bỉ, sự dũng cảm, khí thế hừng hực và nguồn năng lượng tích cực cho tất cả mọi người.

(Nguồn nội dung: Báo điện tử Phát thanh Trung ương, Thanh niên Bắc Kinh, Chaoxinwen, Tianyanxinwen…)

HỮU HƯNG - HỒ QUÂN Phóng viên Báo Nhân Dân thường trú tại Trung Quốc