Vì sao 85% táo chứa 'cocktails' vẫn được bán trên thị trường?

Cuối tháng 1/2026, tổ chức Pesticide Action Network Europe (PAN Europe) công bố báo cáo khảo sát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật trên táo bán lẻ tại 13 quốc gia châu Âu. Kết quả cho thấy 85% mẫu táo chứa đồng thời nhiều loại thuốc trừ sâu - điều mà giới chuyên môn gọi là "hiệu ứng cocktails".

Con số này đặt ra câu hỏi: Vì sao phần lớn táo chứa nhiều dư lượng hóa chất vẫn hợp pháp lưu hành trên thị trường?

Nghiên cứu của PAN Europe: 85% táo chứa "cocktails"

Theo báo cáo, 59 mẫu táo canh tác thông thường được thu thập trong tháng 9/2025. Kết quả phân tích cho thấy:

- 93% mẫu chứa ít nhất một dư lượng thuốc trừ sâu.

- 85% mẫu chứa đồng thời nhiều loại thuốc bảo vệ thực vật.

- Trung bình mỗi mẫu phát hiện khoảng 3 hoạt chất; một số mẫu có tới 7 hoạt chất khác nhau.

- 64% mẫu phát hiện ít nhất một hợp chất thuộc nhóm PFAS.

- 36% mẫu chứa hoạt chất có độc tính thần kinh.

Bức tranh không đồng đều giữa các quốc gia. Tại Tây Ban Nha, Pháp và Ý, khoảng 80% táo được kiểm tra chứa nhiều dư lượng. Tại Croatia, Cộng hòa Séc, Hà Lan, Đức, Hungary, Ba Lan, Luxembourg và Thụy Sĩ, toàn bộ mẫu thử đều ghi nhận đa dư lượng. Trong khi đó, Đan Mạch (20%) và Bỉ (50%) có tỷ lệ thấp hơn.

Đáng chú ý, phần lớn các mẫu không vượt mức dư lượng tối đa cho phép (MRL) theo quy định hiện hành của Liên minh châu Âu.

Dù chứa chất độc, táo vẫn "đạt chuẩn" quy định, vì sao?

Kết quả cho thấy trung bình mỗi quả táo chứa ba loại thuốc trừ sâu khác nhau. Tuy nhiên, hệ thống quản lý hiện nay chủ yếu đánh giá rủi ro từng hoạt chất riêng lẻ.

Tại EU, mức dư lượng tối đa (MRL) được xác lập dựa trên đánh giá của Cơ quan An toàn Thực phẩm châu Âu (EFSA). Mỗi hoạt chất được thẩm định độc lập và ấn định ngưỡng an toàn dựa trên liều hấp thụ hàng ngày chấp nhận được (ADI). Cơ chế này đồng nghĩa: miễn là từng hoạt chất không vượt MRL, sản phẩm được xem là đạt chuẩn pháp lý.

Trong độc chất học hiện đại, "hiệu ứng cocktails" mô tả nguy cơ tiềm ẩn khi nhiều hóa chất cùng tồn tại trong một thực phẩm. Dù từng chất nằm dưới ngưỡng cho phép, sự kết hợp của chúng có thể tạo ra tác động cộng gộp hoặc hiệp đồng, đặc biệt đối với hệ thần kinh và nội tiết.

Khung pháp lý hiện nay vẫn chủ yếu dựa trên cách tiếp cận "một chất – một ngưỡng". Trong khi đó, dữ liệu về phơi nhiễm đa hóa chất liều thấp kéo dài; nhất là với trẻ nhỏ và thai phụ còn hạn chế. Chính khoảng cách giữa phương pháp đánh giá hiện hành và hiểu biết khoa học mới là lý do khiến "cocktail" dư lượng có thể tồn tại hợp pháp trên thị trường.

Kết quả nghiên cứu của PAN Europe

"Lỗ hổng" pháp lý để "cocktails" tồn tại?

Cần phân biệt rõ giữa "nguy cơ" và "rủi ro".

- Nguy cơ phản ánh bản chất độc tính của hoạt chất.

- Rủi ro phụ thuộc vào liều lượng và mức độ phơi nhiễm thực tế.

Việc phát hiện đa dư lượng không đồng nghĩa với vi phạm pháp luật. "85% có cocktail" không đồng nghĩa "85% vượt ngưỡng". Trong các chương trình giám sát thực phẩm tại EU, tỷ lệ mẫu vượt MRL thường ở mức thấp.

Một phần nguyên nhân đến từ đặc thù canh tác. Cây táo có thể được xử lý thuốc trừ sâu tới 30 lần mỗi năm để kiểm soát sâu bệnh từ giai đoạn ra hoa đến trước thu hoạch.

Ngoài mục tiêu bảo vệ năng suất, áp lực thị trường về hình thức thẩm mỹ cũng góp phần duy trì tần suất sử dụng thuốc.

Một nghiên cứu trên gần 200 người trồng táo tại Thụy Sĩ cho thấy 23-59% thừa nhận từng sử dụng thuốc trừ sâu nhằm cải thiện vẻ ngoài của quả.

Táo là loại cây dễ nhiễm sâu bệnh và cần bảo quản dài ngày, nên việc sử dụng nhiều biện pháp bảo vệ thực vật trong chu kỳ sản xuất vẫn là thực hành phổ biến. Về mặt pháp lý, các lô táo nói trên đáp ứng tiêu chuẩn hiện hành.

Trước khe hở của các quy định, người tiêu dùng nên tự bảo vệ mình

Giới chuyên môn cho rằng hiện chưa có bằng chứng cho thấy việc tiêu thụ trái cây với dư lượng nằm trong giới hạn MRL gây nguy cơ cấp tính đối với người trưởng thành khỏe mạnh. Tuy nhiên, tác động dài hạn của phơi nhiễm đa hóa chất liều thấp, đặc biệt khi tích lũy qua nhiều năm, vẫn cần tiếp tục được nghiên cứu.

Báo cáo cho biết 71% số táo chứa thuốc trừ sâu thuộc nhóm "ứng cử viên thay thế" - các hoạt chất được EU khuyến nghị nên dần thay bằng lựa chọn an toàn hơn.

Các nhóm nhạy cảm hơn với rủi ro tiềm ẩn gồm trẻ nhỏ, thai phụ và người có bệnh nền về gan hoặc rối loạn chuyển hóa.

Chuyên gia khuyến nghị người tiêu dùng áp dụng các biện pháp phòng ngừa hợp lý: rửa kỹ trái cây dưới vòi nước chảy, có thể ngâm dung dịch baking soda loãng; gọt vỏ cho trẻ nhỏ khi cần thiết; đa dạng hóa nguồn thực phẩm; ưu tiên sản phẩm có chứng nhận và truy xuất nguồn gốc rõ ràng.

Xét trên phạm vi toàn cầu, 93% mẫu thử chứa ít nhất một dư lượng thuốc trừ sâu. Điều này cho thấy sự hiện diện của thuốc trừ sâu trong trái cây không phải là ngoại lệ mà gần như là điều bình thường.

85% số táo được phân tích chứa nhiều hơn một loại thuốc trừ sâu, phản ánh việc sử dụng đồng thời nhiều loại thuốc bảo vệ thực vật khác nhau trên cây táo trong suốt cả năm.

Nghiên cứu này cho thấy việc quản lý an toàn thực phẩm đang đối mặt với thách thức rộng lớn hơn của trong kỷ nguyên phơi nhiễm đa hóa chất.

Khi khoa học đã chuyển từ cách tiếp cận "một chất - một ngưỡng" sang nhìn nhận tác động cộng hưởng phức tạp giữa nhiều hợp chất, khung pháp lý cũng đứng trước yêu cầu phải cập nhật tương ứng.

Khoảng cách giữa tiến bộ khoa học và cơ chế quản lý không đồng nghĩa với khủng hoảng tức thời, nhưng là lời nhắc rằng tiêu chuẩn hôm nay có thể chưa phải chuẩn mực của ngày mai.

An toàn thực phẩm không chỉ là câu hỏi "có vượt ngưỡng hay không", mà còn là cách người tiêu dùng lựa chọn mức độ thận trọng trước những rủi ro chưa được lượng hóa đầy đủ.

Đỗ Tho