Vì sao Ảrập Xêút đánh mãi vẫn chưa thể 'hạ gục' nhóm Houthi?

Theo hãng tin Al Jazeera, Cơ quan Hàng không dân dụng Ảrập Xêút (GACA) cho biết một tên lửa đã đánh trúng sân bay King Khalid ở Riyadh ngày 10/10, khiến 12 người thiệt mạng và 309 người khác bị thương. Nạn nhân gồm 4 công dân Ảrập Xêút, 2 người Bangladesh, một công dân Mỹ, một người Ai Cập, một công dân Jordan, một người Syria, một người Palestine và một công dân Sudan. Đây là vụ tấn công chết chóc nhất nhằm vào Ảrập Xêút trong hơn một thập kỷ qua.

Liên quân do Ảrập Xêút dẫn đầu gọi đây là "tội ác chiến tranh" và quy trách nhiệm cho nhóm Houthi được Iran hậu thuẫn ở Yemen. Tổng thống Mỹ Donald Trump nhấn mạnh vụ tấn công "không thể chấp nhận" và nói Washington "sẽ xem xét" việc tham gia chiến dịch chống Houthi của Riyadh.

Trong khi đó, Houthi tiếp tục cảnh báo các hãng hàng không và hành khách tránh xa sân bay, không phận Ảrập Xêút. 

Các tay súng và người ủng hộ Houthi tham gia một cuộc tuần hành vũ trang ở thủ đô Sanaa, Yemen năm 2025. Ảnh: Xinhua

Theo trang tin tức Middle East Eye, lệnh ngừng bắn do Liên Hợp Quốc làm trung gian, có hiệu lực từ năm 2022 đã sụp đổ hồi tháng 7 sau khi Ảrập Xêút không kích sân bay Sanaa ở Yemen. Houthi sau đó tuyên bố phong tỏa đường biển với các tàu liên quan Ảrập Xêút.

Đến ngày 10/9, Houthi chiếm cảng Mocha bên bờ Biển Đỏ, rồi tiến về eo biển Bab el-Mandeb. Lực lượng chính phủ Yemen được Ảrập Xêút hậu thuẫn hôm 4/10 đã mở chiến dịch "Bình minh Yemen" để giành lại khu vực này. Chính phủ Yemen cho biết đã tiêu diệt ít nhất 1.150 chiến binh Houthi, nhưng nhóm vũ trang thân Tehran đã bác bỏ việc mất Mocha. 

Theo Al Jazeera, ngày 5/10, Thổ Nhĩ Kỳ, Pakistan và Ảrập Xêút nhất trí kích hoạt "biện pháp răn đe" theo hiệp ước phòng thủ chung và nhanh chóng triển khai lực lượng đến Ảrập Xêút. Mỹ cũng hỗ trợ tình báo và xác định mục tiêu cho chiến dịch của Riyadh.

Chuyên gia Dania Thafer đến từ Diễn đàn quốc tế Vùng Vịnh nhận định, cuộc xung đột "lớn hơn nhiều so với việc đáp trả qua lại".

Sự trỗi dậy của Houthi

Gốc rễ của cuộc xung đột nằm ở Saada, tỉnh miền núi phía bắc Yemen, nơi tập trung đông cộng đồng Hồi giáo dòng Zaydi sinh sống. Theo tài liệu của trang tin tức an ninh Lawfare, nhóm Houthi khởi đầu là tổ chức "Thanh niên mộ đạo”, có tôn chỉ hoạt động là "phục hưng" dòng Zaydi và chống lại ảnh hưởng ngày càng tăng của các trường phái Hồi giáo dòng Sunni Wahhabi ở Saada. 

Nhà báo Brian Whitaker (al-Bab) cho biết Yemen từng do các giáo chủ Zaydi cai trị và cựu Tổng thống Ali Abdullah Saleh cũng là người Zaydi, nhưng cộng đồng Zaydi ở Saada dần bị gạt ra ngoài lề. Theo ông Whitaker, phong trào dần trở nên mang tính chính trị hơn khi phản đối lập trường thân Mỹ của chính quyền Saleh.

Trong giai đoạn 2004 - 2010, Houthi và chính quyền Saleh giao chiến 6 lần, trong đó cuộc đối đầu lớn nhất - "Chiến dịch Đất cháy" bắt đầu từ tháng 8/2009 rõ ràng đã mang lại cho cho lực lượng nổi dậy kinh nghiệm quân sự.

Khi phong trào biểu tình Mùa xuân Ảrập bùng phát năm 2011, Houthi cũng có mặt ở Quảng trường Thay đổi và tham gia Hội nghị Đối thoại quốc gia của Yemen sau khi ông Saleh từ chức. Theo Lawfare, việc Houthi chiếm Sanaa vào tháng 9/2014 "hoàn toàn không bất ngờ". Nhóm cũng tận dụng kinh nghiệm của chính ông Saleh, người từng là kẻ thù và sau đó trở thành đồng minh, để duy trì ảnh hưởng.

Năm 2015, liên quân Ảrập do Ảrập Xêút dẫn đầu đã can thiệp để ủng hộ chính phủ Yemen. Từ đó, xung đột thường được mô tả là “cuộc chiến ủy nhiệm” giữa Ảrập Xêút và Iran. Tuy nhiên, trang Middle East Eye nhấn mạnh Houthi độc lập với Iran dù Tehran đã chủ động lôi kéo nhóm này làm đối tác từ cuối thập niên 2000.

Theo ước tính của Middle East Eye, quân số của Houthi tăng từ 30.000 người năm 2015 lên khoảng 350.000 người vào năm 2024.

Phần lớn vũ khí của Houthi do Iran thiết kế hoặc cung cấp. Nhóm nổi dậy ở Yemen sở hữu nhiều tên lửa đạn đạo tầm trung, gồm cả loại có tầm bắn khoảng 1.450km; tên lửa hành trình chống hạm; máy bay không người lái (UAV) tầm xa như Samad, Jaffa và xuồng không người lái.

Houthi hầu như không có lực lượng không quân hay hải quân thông thường. Họ cũng thu giữ xe quân sự Mỹ và vũ khí của đối phương trong các trận giao tranh. Houthi tuyên bố đang sở hữu tên lửa Palestine-2 là loại siêu thanh, nhưng giới phân tích tỏ ra hoài nghi.

Quy mô kho vũ khí thực sự của Houthi không được nêu rõ. Chuyên gia Wolf-Christian Paes thuộc Viện Nghiên cứu chiến lược quốc tế nói nhóm "có thể chỉ sở hữu một tên lửa, cũng có thể có 100".

Lực lượng đáng gờm

Theo các nhà phân tích, liên quân do Ảrập Xêút dẫn đầu hiện vẫn chưa thể đánh bại Houthi trước hết vì địa hình và giới hạn của sức mạnh không quân. Địa hình đồi núi của Yemen khiến việc không kích chỉ có tác dụng hạn chế. 

Chuyên gia Freddy Khoueiry thuộc công ty phân tích rủi ro RANE nhận định, không lực có thể phá hủy hạ tầng và làm chậm các cuộc tiến quân. Song, lịch sử cho thấy điều đó khó có thể biến thành việc kiểm soát lãnh thổ lâu dài nếu không có lực lượng mặt đất đủ mạnh. Ngoài ra, các UAV của Houthi hiệu quả nhất khi đánh vào bộ binh chính phủ vì phía này thiếu phòng không.

Bất lợi lớn thứ hai nằm ở phe đối địch. Ảrập Xêút và Các tiểu vương quốc Ảrập thống nhất (UAE) hậu thuẫn các phe khác nhau ở Yemen. Theo giới quan sát, các nhóm này khó có thể cùng làm việc vì mỗi nhóm có mục tiêu chính trị riêng và vấn đề phối hợp quân sự làm suy yếu chính phủ Yemen mỗi khi Houthi mở mặt trận. 

Trong khi đó, Houthi có cơ cấu chỉ huy thống nhất hơn. Nhóm cũng hiểu rõ việc người dân bản địa không tin lực lượng chính phủ ở bờ Biển Đỏ, còn lực lượng này cũng không tin quân Ảrập Xêút, tạo ra khoảng trống để Houthi khai thác.

Houthi cũng liên tục thích ứng với chiến thuật của đối phương. Nhà phân tích Mohammed al-Basha chỉ ra rằng, đợt tấn công bờ biển phía tây gần đây cho thấy nhóm đã chuyển sang sử dụng các đơn vị nhỏ, tấn công từ nhiều hướng, khiến không kích khó nhắm mục tiêu và vẫn duy trì áp lực lên lực lượng chính phủ. 

Về vũ khí, Iran có vẻ đã đảm bảo việc chuyển giao công nghệ ổn định cho Houthi. Dù vậy, Houthi vẫn phụ thuộc nhiều vào Tehran với các bộ phận then chốt của tên lửa, phòng không và hệ thống chống hạm.

Cuối cùng là bài toán chiến lược. Nhà nghiên cứu Fatima Abo Alasrar cho rằng Houthi muốn chia rẽ Washington và Riyadh, để Ảrập Xêút chịu áp lực một mình trong khi nhóm này đề nghị không đánh Mỹ.

Theo một số nhà phân tích, thông điệp của Houthi được tính toán để tránh Mỹ can thiệp. Nhóm vũ trang được Iran bảo trợ này dường như đang huy động mạnh các mặt trận nội địa như Taiz và có lợi thế rất lớn.