Vì sao cha mẹ vẫn giao xe máy cho con dù biết sai luật, nguy hiểm?

“Biết nguy hiểm” nhưng vẫn giao xe vì sự thuận tiện

Trao đổi với PV Báo Sức khỏe và Đời sống, ThS tâm lý lâm sàng Nguyễn Thị Sơn - Trung tâm Sức khỏe tâm thần, Bệnh viện Đa khoa số 1 tỉnh Lào Cai nhận định, phần lớn cha mẹ không phải không nhận thức được những nguy hiểm khi giao xe cho con chưa đủ tuổi. Tuy nhiên, giữa việc “biết” và thực sự “thay đổi hành vi” luôn tồn tại một khoảng cách.

Trong tâm lý học, con người thường không quyết định chỉ dựa trên kiến thức. Quyết định còn chịu ảnh hưởng rất lớn bởi hoàn cảnh, thói quen, cảm xúc và những lợi ích trước mắt.

Với nhiều gia đình, nhất là khi cha mẹ bận công việc, nhà xa trường, con phải đi học thêm hoặc lịch sinh hoạt của các thành viên không khớp nhau, việc để con tự đi xe trở thành một giải pháp rất thuận tiện. Cái lợi nhìn thấy ngay là “con tự đi được, bố mẹ đỡ phải đưa đón”, còn nguy cơ tai nạn lại là điều chưa chắc xảy ra và nằm ở tương lai. Vì thế, não bộ rất dễ ưu tiên giải quyết khó khăn trước mắt hơn một rủi ro chưa xảy ra.

Thực tế nhiều phụ huynh vẫn giao xe cho trẻ chưa đủ điều kiện. Ảnh minh họa: Thành Long. 

Một yếu tố nữa là sự quen dần với nguy cơ. Lần đầu giao xe cho con, cha mẹ có thể rất lo, nên sẽ dặn dò: “Đi chậm thôi nhé”, “Đến nơi phải gọi về”.... Nhưng con đi nhiều lần vẫn không xảy ra chuyện gì, cảm giác lo lắng giảm dần, nên từ tâm lý “cho đi hôm nay vì bất đắc dĩ” rất dễ trở thành “con đi quen rồi”.

Đây chính là điều nguy hiểm về mặt nhận thức, việc chưa xảy ra tai nạn rất dễ bị hiểu thành việc đó an toàn.

Trong khi đó, theo ThS tâm lý lâm sàng Nguyễn Thị Sơn, ở tuổi vị thành niên, một người có thể đã biết điều khiển xe khá thành thạo nhưng khả năng điều khiển phương tiện không đồng nghĩa với khả năng xử lý mọi tình huống giao thông. Kinh nghiệm phán đoán nguy cơ, kiểm soát cảm xúc, ứng phó khi bất ngờ, khả năng kiềm chế trước sự kích thích hoặc tác động của bạn bè vẫn đang trong quá trình phát triển.

Vì vậy, không nên đơn giản kết luận rằng cha mẹ “thiếu trách nhiệm”. Muốn thay đổi hành vi này cần nhìn đúng những nguyên nhân phía sau như: sự tiện lợi, áp lực cuộc sống, thói quen, sự chủ quan và việc đánh giá thấp một nguy cơ chưa xảy ra.

“Nhà khác cũng cho con đi” và tâm lý chủ quan

Theo ThS Nguyễn Thị Sơn, tâm lý “nhà khác cũng cho con đi”, “con mình biết đi xe sẽ không xảy ra chuyện” là những cơ chế tâm lý rất phổ biến.

Thứ nhất là tâm lý đám đông hay chuẩn mực xã hội. Khi nhìn xung quanh thấy nhiều gia đình cũng cho con tự đi xe, một hành vi vốn được xem là nguy hiểm dần trở nên “bình thường” trong nhận thức.

Cha mẹ có thể nghĩ: “Các bạn con đều đi”, “Ở đây nhà nào chẳng thế”, hoặc “Nếu nguy hiểm lắm thì sao mọi người vẫn cho con đi?”.

Khi một hành vi được lặp lại đủ nhiều trong cộng đồng, con người rất dễ lấy mức độ phổ biến làm thước đo cho mức độ an toàn. Nhưng hai điều đó hoàn toàn khác nhau. Nhiều người cùng thực hiện một hành vi không làm cho nguy cơ của hành vi ấy tự biến mất.

Thứ hai là thiên kiến lạc quan. Chúng ta thường thừa nhận rằng tai nạn có thể xảy ra, nhưng lại có xu hướng nghĩ khả năng đó thấp hơn đối với bản thân và những người mình yêu thương. Bởi vậy mới có câu rất quen thuộc: “Tôi biết nguy hiểm, nhưng con tôi đi xe cẩn thận lắm”.

Cha mẹ thường đánh giá con dựa trên những gì mình nhìn thấy trong điều kiện quen thuộc. Con chạy xe trong ngõ tốt, đi đoạn đường gần nhà tốt hoặc đã đi nhiều lần không sao nên cha mẹ hình thành niềm tin rằng con “đi xe vững”.

"Nhưng giao thông không chỉ phụ thuộc vào kỹ năng của con mình. Con có thể đi đúng nhưng người khác có thể đi sai. Có thể xuất hiện một chiếc xe từ ngõ lao ra, một người sang đường đột ngột, trời mưa, đường trơn, điểm mù, một tình huống phải phanh gấp; hoặc chỉ vài giây mất tập trung vì bạn bè, điện thoại hay cảm xúc cũng có thể thay đổi hoàn toàn tình huống", ThS tâm lý lâm sàng Nguyễn Thị Sơn phân tích. 

Theo chuyên gia tâm lý, kinh nghiệm thành công trong quá khứ cũng có thể tạo ra sự tự tin quá mức. Các bậc phụ huynh cần lưu ý rằng, con đi cả năm không xảy ra tai nạn không chứng minh rằng quyết định ban đầu là an toàn; nó chỉ có nghĩa là hậu quả nghiêm trọng chưa xảy ra trong khoảng thời gian đó.

"Trong công việc tâm lý, chúng tôi thường quan tâm đến một câu hỏi rất đơn giản: 'Nếu hậu quả chưa xảy ra, chúng ta có đang nhầm điều đó với việc nguy cơ không tồn tại hay không?", ThS tâm lý lâm sàng Nguyễn Thị Sơn cho hay.

“Con làm được” không có nghĩa là “con đã đủ điều kiện”

ThS Nguyễn Thị Sơn cho rằng điều đầu tiên cha mẹ cần thay đổi không phải là phương tiện mà là cách nhìn nhận trách nhiệm của mình.

“Phụ huynh đừng đặt câu hỏi: ‘Con tôi đã biết đi xe chưa?’, mà hãy đặt câu hỏi: ‘Ở độ tuổi này, phương tiện nào con được phép sử dụng và phương án đi lại nào an toàn, phù hợp nhất?’. Ngoài ra, cha mẹ cũng cần phân biệt rõ “con làm được” với “con đã đủ điều kiện để làm”.

Một đứa trẻ có thể biết điều khiển xe, giống như một đứa trẻ có thể biết sử dụng rất nhiều thiết bị của người lớn. Nhưng kỹ năng thao tác không tự động tạo ra sự trưởng thành về tâm lý, kinh nghiệm, trách nhiệm và cũng không thay thế các điều kiện mà pháp luật quy định", chuyên gia tâm lý cho hay.

Theo ThS tâm lý lâm sàng Nguyễn Thị Sơn, để giúp trẻ hiểu và chủ động hợp tác, cha mẹ cần thay đổi cách ứng xử, không chỉ dừng ở việc cấm đoán mà nên giải thích rõ lý do và cùng con tìm giải pháp phù hợp.

Thay vì chỉ nói với con: “Không được đi vì bố mẹ cấm”, cha mẹ nên giải thích để trẻ hiểu nhu cầu của mình được lắng nghe, đồng thời cùng con tìm một phương án khác phù hợp hơn.

Ngoài ra, gia đình có thể chủ động sắp xếp lại việc đưa đón, đi chung với người thân hoặc phụ huynh khác, sử dụng phương tiện công cộng khi phù hợp, lựa chọn phương tiện mà trẻ đủ điều kiện sử dụng theo quy định hoặc điều chỉnh lịch học, lịch sinh hoạt để giảm áp lực di chuyển.

Đồng thời, cha mẹ phải làm gương cho con. Rất khó yêu cầu con tôn trọng luật giao thông nếu chính người lớn thường xuyên vượt đèn đỏ, không đội mũ bảo hiểm, sử dụng điện thoại khi lái xe hoặc coi việc vi phạm nhỏ là “không sao”. 

Bên cạnh đó, mỗi phụ huynh có thể tự hỏi trước khi trao chìa khóa xe cho con: “Nếu hôm nay xảy ra một tình huống bất ngờ, liệu sự thuận tiện vài chục phút của gia đình có đáng để đánh đổi bằng một hậu quả mà cả cha mẹ và con có thể phải mang theo rất lâu hay không?”.

Cơ quan chức năng làm việc với các học sinh điều khiển xe máy vi phạm. Ảnh: Công an tỉnh Lào Cai.

Giao xe cho con khi chưa đủ điều kiện, cha mẹ có thể bị xử lý như thế nào?

Về pháp lý, ThS, Luật sư Hoàng Thị Hương Giang - Đoàn luật sư TP Hà Nội cho biết, theo quy định hiện hành, trách nhiệm pháp lý có thể đặt ra đối với cả người giao xe và người trực tiếp điều khiển xe. Tuy nhiên, mức độ xử lý phụ thuộc vào độ tuổi của người con và loại phương tiện.

Theo quy định về độ tuổi của người điều khiển phương tiện tham gia giao thông đường bộ, người đủ 16 tuổi trở lên được điều khiển xe gắn máy. Người đủ 18 tuổi trở lên được cấp giấy phép lái xe hạng A1, A, B1, B, C1 và được cấp chứng chỉ bồi dưỡng kiến thức pháp luật về giao thông đường bộ để điều khiển xe máy chuyên dùng tham gia giao thông đường bộ.

Đối với chủ xe mô tô, xe gắn máy và các loại xe tương tự thực hiện hành vi giao xe hoặc để cho người không đủ điều kiện theo quy định điều khiển xe tham gia giao thông, cá nhân có thể bị phạt tiền từ 8-10 triệu đồng.

Do vậy, nếu cha mẹ là chủ xe và biết con chưa đủ điều kiện nhưng vẫn giao hoặc để con sử dụng xe tham gia giao thông thì về nguyên tắc, cha mẹ có thể bị phạt từ 8-10 triệu đồng.

Đối với người con, mức xử lý phụ thuộc vào độ tuổi. Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi điều khiển xe mô tô, xe gắn máy và các loại xe tương tự có thể bị phạt cảnh cáo. Người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi điều khiển xe mô tô có dung tích xi-lanh từ 50cm³ trở lên hoặc có công suất động cơ điện từ 4kW trở lên có thể bị phạt tiền từ 400.000-600.000 đồng.

“Không phải cứ dưới 18 tuổi là đương nhiên không được đi xe máy. Người đủ 16 tuổi có thể điều khiển xe gắn máy theo quy định. Còn đối với xe mô tô thuộc diện phải có giấy phép lái xe thì phải đủ 18 tuổi và đáp ứng điều kiện về giấy phép lái xe”, luật sư Hoàng Thị Hương Giang lưu ý.

Nếu con gây tai nạn chết người, trách nhiệm của cha mẹ ra sao?

Luật sư Hoàng Thị Hương Giang cho hay, trong trường hợp cha mẹ giao xe cho con chưa đủ điều kiện điều khiển và người con sau đó gây tai nạn làm chết người, vấn đề không chỉ dừng ở xử phạt hành chính.

Nếu có đủ căn cứ, người giao xe có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về “Tội giao cho người không đủ điều kiện điều khiển phương tiện tham gia giao thông đường bộ” theo Điều 264 Bộ luật Hình sự.

Theo luật sư Hoàng Thị Hương Giang, cần phải chứng minh người giao xe biết rõ người được giao xe không đủ điều kiện điều khiển phương tiện. Khi đó, nếu việc giao xe gây hậu quả thuộc trường hợp luật định, người giao xe có thể bị xử lý hình sự.

Trường hợp làm chết một người, gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của một người mà tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 61% trở lên... thuộc khoản 1 Điều 264, người phạm tội có thể bị phạt tiền từ 10-50 triệu đồng hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến 3 năm.

Trường hợp làm chết hai người, gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của hai người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 122%-200% thuộc khoản 2, có thể bị phạt tiền từ 50-200 triệu đồng hoặc phạt tù từ 6 tháng đến 3 năm.

Trường hợp làm chết ba người trở lên, gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của ba người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 201% trở lên thuộc khoản 3, có thể bị phạt tù từ 2-7 năm.

Tuy nhiên, chỉ có hành vi giao xe cho người chưa đủ điều kiện thì chưa đủ để kết luận phạm tội theo Điều 264 Bộ luật Hình sự. Điều luật còn đòi hỏi hành vi đó phải gây thiệt hại cho người khác đạt mức luật quy định.

Cơ quan tiến hành tố tụng cần xác định rõ hành vi của cha mẹ có phải là giao hoặc để cho con điều khiển xe hay không; cha mẹ có biết rõ con không đủ điều kiện điều khiển loại xe đó hay không; loại xe và điều kiện điều khiển của người con tại thời điểm xảy ra vụ việc; đồng thời phải xác định mối quan hệ giữa việc giao xe và hậu quả xảy ra.

Do đó, không phải mọi trường hợp cha mẹ là chủ xe hoặc xe thuộc sở hữu của gia đình giao cho trẻ chưa đủ tuổi điều khiển đều phải chịu trách nhiệm hình sự.

Cần phân biệt rõ trách nhiệm của cha mẹ với trách nhiệm của người con. Người con là người trực tiếp điều khiển phương tiện nên nếu đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự và có hành vi vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ gây hậu quả chết người thì có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về Điều 260 Bộ luật Hình sự.

Bên cạnh đó, cha mẹ nếu có đủ các dấu hiệu nêu trên thì có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về Điều 264 Bộ luật Hình sự. Đây là hai hành vi khác nhau, vì vậy trách nhiệm của mỗi người phải được xác định độc lập dựa trên hành vi, lỗi và hậu quả do hành vi của chính người đó gây ra.