Vì sao đầu tư công Thành phố Hồ Chí Minh 'khởi sắc' sau nhiều năm chậm tiến độ?

Ảnh minh họa. (Ảnh: Hồng Đạt/TTXVN)

Tiến độ giải ngân đầu tư công tại Thành phố Hồ Chí Minh đang có chuyển biến tích cực trong năm nay nhờ chỉ đạo quyết liệt, điều chỉnh cách phân bổ vốn và tháo gỡ vướng mắc trong quá trình triển khai dự án. Tuy nhiên, với gần 29.300 tỷ đồng vốn còn phải giải ngân trong hai tháng cuối năm, áp lực hoàn thành kế hoạch vẫn rất lớn.

Tháo gỡ vướng mắc, thúc đẩy giải ngân

Theo báo cáo của Bộ Tài chính, lũy kế đến hết tháng 10/2026, cả nước giải ngân hơn 708.567 tỷ đồng vốn đầu tư công, đạt 74,1% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao. So với cùng kỳ năm 2025, tỷ lệ giải ngân tăng 19,7 điểm %, tương ứng số vốn giải ngân tăng thêm 217.524 tỷ đồng.

Nếu không tính 5% kế hoạch vốn ngân sách địa phương dự kiến tiết kiệm để đầu tư dự án đường sắt Lào Cai-Hà Nội-Hải Phòng, tỷ lệ giải ngân của cả nước đạt 76,6%.

Tại Thành phố Hồ Chí Minh, đến ngày 31/10/2026, tổng vốn đầu tư công giải ngân đạt 118.277 tỷ đồng, tương đương 80,1% kế hoạch năm. Kết quả này đưa thành phố vào nhóm địa phương có tỷ lệ giải ngân cao hơn mức bình quân cả nước, cải thiện đáng kể so với tình trạng chậm giải ngân kéo dài trong nhiều năm trước.

Những con số này cho thấy tiến độ giải ngân đầu tư công năm 2026 có chuyển biến tích cực so với những năm trước. Theo các chuyên gia, kết quả này không chỉ đến từ áp lực thúc đẩy giải ngân mà còn phản ánh những thay đổi trong công tác chuẩn bị, lựa chọn dự án và tháo gỡ các vướng mắc trong quá trình thực hiện.

Lý giải về chuyển biến trên, Tiến sỹ Đỗ Thiên Anh Tuấn, giảng viên Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright (FSPPM), Đại học Fulbright Việt Nam cho rằng, một trong những yếu tố quan trọng là sự quyết liệt hơn trong chỉ đạo, điều hành của Chính phủ và chính quyền các địa phương.

Các tổ công tác, ban chỉ đạo được thành lập để rà soát, tháo gỡ khó khăn cho từng dự án, nhất là những vướng mắc liên quan đến giải phóng mặt bằng, định giá đất, bồi thường và tái định cư.

Bên cạnh đó, các bộ, ngành và địa phương đã có sự điều chỉnh trong khâu phân bổ, lựa chọn dự án. Thay vì giao vốn dàn trải cho những dự án chưa hoàn tất thủ tục, chưa đủ điều kiện triển khai, nguồn lực được ưu tiên hơn cho các công trình có khả năng thực hiện và giải ngân trong năm.

Theo Tiến sỹ Đỗ Thiên Anh Tuấn, cách tiếp cận này giúp hạn chế tình trạng vốn đã được bố trí nhưng dự án chưa thể triển khai do vướng mắc pháp lý hoặc chưa hoàn thành các điều kiện cần thiết. Việc gắn kết quả giải ngân với đánh giá nhiệm vụ của địa phương cũng tạo thêm áp lực để các đơn vị chủ động hơn trong tổ chức thực hiện.

Ở góc độ chính sách, Tiến sỹ Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Viện Kinh tế Tài nguyên và Môi trường Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, giải ngân đầu tư công năm nay tăng tốc còn được hỗ trợ bởi những thay đổi trong cơ chế quản lý vốn và tháo gỡ vướng mắc về đất đai.

Cụ thể, Nghị định 254/2025/NĐ-CP của Chính phủ quy định về quản lý, thanh toán, quyết toán dự án sử dụng vốn đầu tư công, tạo khuôn khổ pháp lý cho việc kiểm soát, thanh toán và quyết toán nguồn vốn. Trong khi đó, Nghị quyết 254/2025/QH15 của Quốc hội quy định cơ chế, chính sách tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong tổ chức thi hành Luật Đất đai và Nghị định 49/2026/NĐ-CP của Chính phủ quy định chi tiết và hướng dẫn một số điều của Nghị quyết số 254/2025/QH15 đã tập trung tháo gỡ những khó khăn trong tổ chức thi hành Luật Đất đai, nhất là các vấn đề liên quan đến thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và phân cấp thẩm quyền.

Đáng chú ý, cơ chế sử dụng bảng giá đất kết hợp hệ số điều chỉnh giá đất (hệ số K) để xác định tiền bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất tạo thêm cơ sở để các địa phương xây dựng phương án bồi thường phù hợp với điều kiện thực tế từng khu vực, từng dự án. Qua đó, công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng có thêm điều kiện để đẩy nhanh tiến độ.

Bên cạnh đó, việc điều chỉnh dự toán và tổng mức đầu tư đối với những dự án chịu tác động từ biến động giá nguyên vật liệu cũng góp phần tháo gỡ khó khăn về chi phí, tạo điều kiện để các công trình tiếp tục triển khai.

Theo Tiến sỹ Phạm Viết Thuận, giá nhiều loại vật liệu xây dựng đã tăng đáng kể so với thời điểm lập dự toán ban đầu, khiến chi phí thực tế của các dự án có xu hướng vượt mức được phê duyệt. Trước đây, việc chậm điều chỉnh dự toán khiến chủ đầu tư gặp khó khăn trong cân đối nguồn vốn và tổ chức triển khai dự án.

Tuy nhiên, với những cơ chế tháo gỡ mới, một số dự án đã được điều chỉnh dự toán và tổng mức đầu tư phù hợp hơn với mặt bằng giá vật liệu thực tế. Điều này giúp bù đắp phần chi phí phát sinh, giảm áp lực tài chính cho chủ đầu tư, đồng thời tạo điều kiện để các dự án tiếp tục triển khai, nhất là những công trình hạ tầng quy mô lớn tại Thành phố Hồ Chí Minh.

Áp lực tăng tốc trong hai tháng cuối năm

Dù tiến độ giải ngân đầu tư công năm 2026 có nhiều chuyển biến tích cực, tình trạng dồn vốn vào những tháng cuối năm vẫn là vấn đề chưa được giải quyết triệt để. Theo Tiến sỹ Đỗ Thiên Anh Tuấn, hiện tượng này không chỉ xuất hiện ở khu vực đầu tư công mà cả hoạt động đầu tư tư nhân cũng có xu hướng tập trung nhiều hơn vào những quý cuối năm.

Vị chuyên gia cho rằng, trước hết xuất phát từ đặc điểm chu kỳ triển khai dự án. Những tháng đầu năm thường là giai đoạn chủ đầu tư hoàn thiện thủ tục, quy trình và các điều kiện cần thiết trước khi triển khai. Đối với đầu tư công, quy trình thường phức tạp và mất nhiều thời gian hơn.

Trong khi đó, doanh nghiệp tư nhân cũng phụ thuộc nhất định vào các thủ tục phê duyệt, cấp phép của cơ quan nhà nước. Khi các thủ tục được hoàn tất, dự án mới có thể bước vào giai đoạn triển khai và giải ngân, khiến dòng vốn có xu hướng tăng mạnh hơn vào những quý cuối năm.

Bên cạnh đó, áp lực phải giải ngân hết kế hoạch vốn trong năm cũng khiến nhiều đơn vị tăng tốc vào giai đoạn cuối. Theo Tiến sỹ Đỗ Thiên Anh Tuấn, nếu không sử dụng hết vốn được giao, phần vốn chưa giải ngân có thể bị điều chuyển sang dự án khác. Đồng thời, kết quả giải ngân thấp cũng có thể gây khó khăn cho đơn vị khi xây dựng và bảo vệ nhu cầu vốn trong năm tiếp theo.

Thực tế tại Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy áp lực này vẫn rất lớn, ngay cả khi thành phố đã đạt kết quả giải ngân thuộc nhóm dẫn đầu cả nước. Tại hội nghị về tình hình kinh tế-xã hội tổ chức tuần qua, ông Nguyễn Văn Được, Chủ tịch Ủy ban Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, khối lượng vốn còn phải giải ngân của thành phố trong 2 tháng cuối năm vẫn rất lớn.

Với quy mô kế hoạch vốn của Thành phố Hồ Chí Minh, chỉ 1% tỷ lệ giải ngân cũng tương đương một lượng vốn đáng kể so với nhiều địa phương khác. Do đó, thành phố phải tiếp tục tập trung quyết liệt cho nhiệm vụ này, bởi kết quả giải ngân đầu tư công có ảnh hưởng lớn đến tăng trưởng kinh tế.

Đáng chú ý, trên địa bàn thành phố vẫn còn 20 địa phương có tỷ lệ giải ngân dưới 50% số vốn được giao. Lãnh đạo thành phố yêu cầu các địa phương tập trung chỉ đạo, đẩy nhanh tiến độ bởi thời gian còn lại để hoàn thành kế hoạch năm chỉ còn hai tháng.

Ở nhóm dự án trọng điểm, đại diện Sở Xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, trong 98 công trình, dự án trọng điểm có 54 dự án đầu tư công. Đến ngày 31/10/2026, nhóm này giải ngân đạt 84%; 22 công trình đã được khởi công, động thổ.

Dù tiến độ chung có chuyển biến, một số dự án vẫn gặp khó khăn về bồi thường, giải phóng mặt bằng, nguồn vật liệu, thủ tục đầu tư xây dựng và sự chưa đồng bộ giữa các cấp quy hoạch. Việc điều hành, xử lý vướng mắc tại một số đơn vị cũng chưa kịp thời.

Theo các chuyên gia, với gần 29.300 tỷ đồng vốn còn phải giải ngân, hai tháng cuối năm sẽ là giai đoạn chạy nước rút của Thành phố Hồ Chí Minh. Tiến độ giải ngân từ nay đến cuối năm phụ thuộc nhiều vào khả năng xử lý dứt điểm các vướng mắc về mặt bằng, thủ tục và tổ chức thi công tại từng dự án.

Thành phố cần tập trung nguồn lực cho những công trình có khả năng hoàn thành, hạn chế tình trạng vốn đã bố trí nhưng không thể giải ngân, nhất là khi mục tiêu tăng trưởng hai chữ số đang đặt ra yêu cầu cao đối với tiến độ đầu tư công./.