Vì sao đề tài gia đình thống trị phòng vé Việt?

Một cảnh trong phim Chị dâu, nơi những va chạm, khác biệt và tình cảm gia đình được đặt giữa những mối quan hệ vốn tưởng thân thuộc. Ảnh: ĐPCC

Gia đình luôn là mẫu số chung

Bước vào giai đoạn chuyển giao, xã hội chứng kiến cú sốc dịch chuyển từ nền nông nghiệp truyền thống sang đô thị hóa với tốc độ chóng mặt. Khi không gian sinh hoạt bị thu hẹp vào các khu chung cư cũ kỹ hay những con hẻm chật chội, sự gắn kết chặt chẽ nhưng can thiệp sâu kiểu “tình làng nghĩa xóm” bỗng chốc trở nên ngột ngạt, bức bối trong nhịp sống cá nhân hóa của con người đô thị.

Hố sâu ngăn cách càng bị khoét rộng bởi sự khác biệt giữa các thế hệ trong thời đại Internet và làn sóng toàn cầu hóa. Thế hệ cha mẹ lớn lên trong thời kỳ thiếu thốn luôn mang trong mình tâm lý coi trọng sự ổn định, tôn ti trật tự và tư duy hy sinh vì gia đình. Trái lại, thế hệ trẻ lớn lên cùng mạng xã hội, sớm tiếp cận tư tưởng tự do và đề cao ranh giới cá nhân. Sự lệch pha này dẫn đến những đứt gãy nghiêm trọng trong giao tiếp. Cha mẹ dễ dàng quy chụp con cái là ích kỷ, bất hiếu trong khi con cái lại cảm thấy ngạt thở, cho rằng cha mẹ đang độc tài, kiểm soát.

Dù vậy, chính nhờ những bộ phim phản ánh chân thực các mâu thuẫn này, lớp trẻ bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến đề tài gia đình. Dưới lớp vỏ bọc của những cuộc cãi vã, họ dần yêu thích và nhận ra những giá trị thiêng liêng, ngọt ngào của tình thân mà đôi khi nhịp sống hối hả làm họ quên lãng. Và từ hàng ghế khán giả, mái nhà không chỉ đóng vai trò là bối cảnh sinh hoạt, mà còn là tấm gương phản chiếu khiến ai cũng có thể tìm thấy một khía cạnh nào đó của chính mình.

Quan sát thực tế qua những tác phẩm điện ảnh, Trấn Thành đã khắc họa rất chân thực sự đứt gãy này. Nhân vật Ba Sang trong Bố già là đại diện tiêu biểu cho lòng tốt bao đồng kiểu cũ, thứ tình thương vô điều kiện nhưng thiếu phương pháp, cuối cùng lại biến thành gánh nặng tâm lý cho chính đứa con trai. Đến Nhà bà Nữ, nhân vật bà Nữ lại là một điển hình của "tình mẫu tử độc hại", nơi người mẹ nhân danh tình yêu thương và sự tần tảo để tước đoạt quyền tự quyết của con cái. Ở chiều ngược lại, Nhi lại là đại diện của lớp trẻ nhân danh tự do để phủ định mọi giá trị và kinh nghiệm của người đi trước, dấn thân vào những quyết định thiếu cân nhắc bất chấp ảnh hưởng đến gia đình.

Trong khi đó, Khương Ngọc lại đi sâu vào mối quan hệ thứ bậc qua tác phẩm Chị dâu. Anh đặt ra cái nhìn đa chiều, công bằng về định kiến và bổn phận dâu rể trong cấu trúc gia đình truyền thống giữa xã hội hiện đại. Hay đó là tình thân, sự hy sinh của các thế hệ người phụ nữ hết làm mẹ rồi làm bà trong bộ phim Cục vàng của ngoại hay Lên hương bằng cái nhìn hết sức đồng cảm và dịu dàng.

Sự chân thực của chất đời

Một trong những nguyên nhân cốt lõi khiến phim gia đình thắng lớn là việc các nhà làm phim đã dũng cảm đưa thẳng nhịp sống đời thường, với tất cả sự thô ráp của nó, lên màn ảnh rộng. Ngôn ngữ đường phố và tính đại chúng được tận dụng tối đa. Đó là tiếng cãi vã chan chát bên mâm cơm, là những từ ngữ bình dân không trau chuốt, là thói quen săm soi, phán xét của họ hàng. Khán giả ra rạp nhìn thấy ngay hình bóng của chính bố mẹ mình, hoặc bản thân mình trên màn ảnh mà không cần phải giải mã những thủ pháp ẩn dụ cao siêu. Việc phản ánh số đông lao động với những lo toan cơm áo gạo tiền sát sườn đã giúp các bộ phim nhanh chóng tạo nên "cơn sốt truyền miệng" vô cùng mạnh mẽ.

Sự chân thực này còn được bồi đắp bởi diễn xuất mang đậm hơi thở cuộc sống của các diễn viên. Khi được hỏi vì sao có thể diễn chân thật đến vậy, câu trả lời nằm ở vốn sống của người nghệ sĩ. Các tên tuổi gạo cội như Ngọc Giàu, Hữu Châu, Hồng Vân, Hồng Đào, Tuyết Thu… đã khéo léo lấy hình ảnh từ chính thực tế của những người cha, người mẹ, những bà ngoại truyền thống tảo tần để thổi hồn vào nhân vật. Trong cuộc sống có hàng trăm ngàn mẫu nhân vật khác nhau. Người nghệ sĩ với đôi mắt quan sát sắc sảo đã thu thập, "lưu" lại những mảnh ghép ấy trong ký ức, để khi bước ra set quay, họ có ngay một kho tàng cảm xúc và cử chỉ để tham khảo cho vai diễn của mình.

Nguy cơ lối mòn và đòi hỏi cách tân

Mặc dù gặt hái nhiều thành công, dòng phim đề tài gia đình vẫn đang đối diện với những điểm nghẽn khó chối cãi. Đáng báo động nhất là việc lạm dụng "drama hóa". Thay vì tạo ra những chuyển biến tâm lý tinh tế, sâu sắc qua thời gian, nhiều bộ phim lại chọn cách giải quyết xung đột bằng tiếng gào thét, những giọt nước mắt tức tưởi, hay thậm chí là những căn bệnh nan y, tai nạn giao thông khiên cưỡng.

Bên cạnh đó, tính sân khấu đang lấn át tính điện ảnh một cách rõ rệt. Nhiều kịch bản rơi vào tình trạng quá phụ thuộc lời thoại để kể chuyện mà thiếu vắng hẳn ngôn ngữ thị giác. Nhịp dựng điện ảnh và những khoảng lặng đắt giá cũng rất cần thiết để nhân vật và cả khán giả được tĩnh lại và tự suy ngẫm.

Hơn nữa, dòng phim này đang tự đóng khung mình vào một tầng lớp nhất định. Người ta mặc định bi kịch gia đình dường như chỉ gắn liền với những xóm nghèo, khu lao động ổ chuột, mà vắng bóng hẳn các góc nhìn về gia đình trung lưu, trí thức hay thượng lưu. Ở những tầng lớp đó, bi kịch gia đình không bộc phát bằng những trận cãi vã nảy lửa trong con hẻm nhỏ, mà nó mang tính ngầm ẩn, tinh vi và đôi khi tàn khốc hơn rất nhiều đằng sau những cánh cửa đắt tiền đóng kín.

Để không đi vào lối mòn, việc "mượn xác" các thể loại khác để làm mới cốt lõi gia đình là một hướng đi tất yếu. Gia đình là hạt nhân của xã hội, nó hiện diện ở bất kỳ đâu, do đó hoàn toàn có thể lồng ghép vào vỏ bọc của phim trinh thám, kinh dị, giật gân hay tâm lý tội phạm. Bởi suy cho cùng, những bí mật đen tối nhất, những nỗi đau dai dẳng nhất thường được bắt nguồn từ tỳ vết của một mái ấm.

Sự chuyển mình của Trấn Thành trong bộ phim Mai là một dẫn chứng thú vị cho nỗ lực cách tân này. Nhìn từ bên ngoài, Mai khoác lớp vỏ bọc của một bộ phim tâm lý lãng mạn đô thị. Nhưng bản chất lực đẩy cốt lõi của toàn bộ câu chuyện vẫn là gia đình. Đòn chí mạng chia rẽ tình yêu của hai nhân vật chính không hề đến từ một người thứ ba nào đó, mà đến từ định kiến môn đăng hộ, từ cách can thiệp mang danh nghĩa tình mẫu tử và cả sự thiếu bản lĩnh của đứa con quen được chiều chuộng.

Gia đình sẽ luôn là nguồn chất liệu vô tận của văn hóa nghệ thuật. Tuy nhiên, khi xã hội ngày càng phát triển, gu thưởng thức của khán giả cũng không ngừng được nâng cao. Họ đến rạp không chỉ để tìm kiếm sự đồng cảm qua những lát cắt đời thường, mà còn đòi hỏi một trải nghiệm nghe nhìn tinh tế, mang đậm tính nghệ thuật hơn. Các nhà làm phim cần mạnh dạn bước ra khỏi vùng an toàn, chỉ khi biết tiết chế những ồn ào để nhường chỗ cho chiều sâu của ngôn ngữ điện ảnh đa tầng, phim gia đình Việt mới thực sự cất lên được tiếng nói trên trường quốc tế.