Vì sao gọi lăng ông Lê Văn Duyệt là lăng ông Bà Chiểu?

Lê Văn Duyệt từng giữ chức Tổng trấn Gia Định thành và có vai trò quan trọng trong quá trình phát triển vùng đất phương Nam. Ảnh: Tư liệu.

Cách gọi “lăng ông Bà Chiểu” đôi khi khiến người ta hiểu nhầm đây là nơi thờ một ông và một bà tên Chiểu. Thực tế, khu lăng là nơi thờ và an táng Tả quân Lê Văn Duyệt cùng phần mộ song táng của vợ ông, còn Bà Chiểu là tên địa danh. Trong Theo chân người tình - Một mảnh tình riêng của nhà nghiên cứu Sơn Nam, do lăng nằm trong khu vực gần chợ Bà Chiểu thuộc quận Bình Thạnh (cũ), người dân thường dùng tên địa danh chỉ khu di tích.

Về từ nguyên của "Bà Chiểu", trong Sài Gòn năm xưa, học giả Vương Hồng Sển có nhắc đến giả thuyết dân gian về những tên gọi như "Ông Lãnh, "Bà Chiểu", "Bà Điểm", "Bà Hom", "Bà Rịa", "Bà Đen". Theo đó, năm "Bà" vốn là thê thiếp của ông "Lãnh" nọ. Tuy nhiên, học giả họ Vương cũng ngay lập tức bác bỏ giả thuyết này vì có không ít bằng chứng lịch sử cho thấy những nhân vật này không phải một gia đình.

Còn nhà nghiên cứu Sơn Nam lý giải "Bà Chiểu" gắn với một ao nước tự nhiên và miếu thờ nữ thần bên ao. Trong cách lý giải này, “chiểu” chỉ ao, đìa nước tự nhiên; yếu tố “Bà” liên quan đến nữ thần được thờ tại đó. Cách gọi dần trở thành tên địa danh, rồi gắn với khu lăng của Tả quân Lê Văn Duyệt.

Lê Văn Duyệt là một công thần triều Nguyễn, từng giữ chức Tổng trấn Gia Định thành và có vai trò quan trọng trong quá trình phát triển vùng đất phương Nam. Sau khi ông qua đời, nơi thờ tự ông trở thành điểm hội tụ tín ngưỡng của cộng đồng địa phương. Cách gọi Lăng Ông Bà Chiểu vì vậy vừa nhắc đến vị công thần được thờ phụng, vừa định vị di tích trong không gian địa lý quen thuộc của người dân.

Nhà nghiên cứu Sơn Nam cũng ghi nhận lễ giỗ Tả quân là dịp sinh hoạt cộng đồng lớn của Sài Gòn - TP.HCM xưa. Đêm giao thừa, nhiều gia đình sau khi cúng tổ tiên thường đến Lăng Ông hái lộc.

Tác giả Sơn Nam viết: “Đêm giao thừa, sau khi cúng ông bà, đốt pháo, không đi hái lộc ở Lăng Ông thì đi đâu bây giờ? Trong giờ phút ấy, người bi quan nhất cũng thấy phấn khởi”.