Vì sao Mỹ mua dầu diesel Nga bất chấp lệnh trừng phạt?

Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết ông đạt được thỏa thuận về nguồn dự trữ dầu diesel Nga để tìm cách hạ nhiệt chi phí nhiên liệu tại Mỹ trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11.

Tuy nhiên, các nhà phân tích trên Al Jazeera cho rằng thỏa thuận này nhiều khả năng sẽ chỉ có tác động hạn chế đối với việc giải quyết cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu, trong khi các nước châu Âu có thể vẫn từ chối mua dầu diesel Nga.

Tổng thống Nga Putin và Tổng thống Mỹ Trump.

Ông Trump đạt được thỏa thuận gì với ông Putin?

Tối 9/10, ông Trump thông báo trên mạng xã hội rằng sau cuộc trao đổi “rất thành công” với Tổng thống Nga Vladimir Putin, hai bên nhất trí để Nga “ngay lập tức” cung cấp hơn 300.000 tấn dầu diesel cho Mỹ và thị trường toàn cầu.

Ông Trump cho biết, 500.000 tấn dầu diesel khác sẽ được đưa ra thị trường vào tháng 11, tiếp theo là 1 triệu tấn nữa vào thời điểm sau đó. Ông nói, căn cứ vào tình trạng hiện tại của các nhà máy lọc dầu diesel tại Nga, nước này sẽ tiếp tục cung cấp thêm 3 triệu tấn dầu diesel.

Ông Trump tuyên bố động thái này, cùng với điều mà ông gọi là việc Mỹ “kiểm soát hoàn toàn” eo biển Hormuz, sẽ giúp kéo giảm giá dầu diesel tại Mỹ và trên toàn thế giới. “Giảm giá cho người dân Mỹ, đặc biệt là những người nông dân, chủ trang trại và tài xế xe tải tuyệt vời của chúng ta, là ưu tiên hàng đầu của tôi”, ông viết trên nền tảng Truth Social.

Trong tuyên bố hôm 9/10, ông Putin cho biết Nga “xác nhận sẵn sàng cung cấp dầu mỏ và các sản phẩm dầu mỏ cho thị trường Mỹ cũng như các thị trường toàn cầu nói chung”.

Thông báo của ông Trump được đưa ra trong lúc các đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff và Jared Kushner gặp các quan chức Ukraine và nhà đàm phán châu Âu tại Miami, bang Florida, để thảo luận về việc chấm dứt cuộc chiến Nga-Ukraine.

Tổng thống Ukraine cho rằng thông báo này “đang có lợi cho Nga” và chỉ trích thoả thuận.

Tình hình dầu thế giới thế nào?

Giá nhiên liệu toàn cầu tăng mạnh do tác động kết hợp từ cuộc chiến giữa Mỹ, Israel và Iran, cùng cuộc chiến của Nga và Ukraine.

Kể từ khi Mỹ và Israel bắt đầu các cuộc không kích nhằm vào Iran hồi tháng 2, Tehran phần lớn phong tỏa eo biển Hormuz - tuyến hàng hải mà trong thời bình vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu mỏ và khí đốt toàn cầu.

Các cuộc tấn công gần đây nhằm vào đường ống dẫn dầu Đông-Tây của Ả Rập Xê Út, tuyến xuất khẩu dầu quan trọng khác từ vùng Vịnh, cùng các cuộc tấn công của lực lượng Houthi tại Yemen quanh Biển Đỏ và eo biển Bab al-Mandeb, khiến tình trạng gián đoạn nguồn cung trở nên nghiêm trọng hơn.

Trong khi đó, các nhà máy lọc dầu, cơ sở năng lượng và cảng biển tại cả Nga lẫn Ukraine đều hứng chịu những đợt tấn công dữ dội. Lượng nhiên liệu dự trữ trên toàn cầu sụt giảm mạnh. Giá dầu diesel tại cả Mỹ và châu Âu đều lập kỷ lục mới trong tháng 9.

Tuần trước, nhóm G7 nhất trí giải phóng 100 triệu thùng dầu thô và nhiên liệu từ các kho dự trữ khẩn cấp, sau chiến dịch gây sức ép của Mỹ đối với Liên minh châu Âu. Chính quyền ông Trump đe dọa cấm xuất khẩu dầu diesel của Mỹ.

Hamad Hussain, chuyên gia kinh tế về khí hậu và hàng hóa tại Capital Economics, nói với Al Jazeera tuần trước rằng tác động của việc G7 giải phóng nguồn dự trữ “sẽ không kéo dài, bởi đây chỉ là giải pháp tạm thời cho tình trạng thiếu hụt nguồn cung”.

Tổng thống Ukraine Zelensky.

Mỹ bị ảnh hưởng thế nào?

Mỹ là nước xuất khẩu dầu diesel lớn nhất thế giới. Lượng dự trữ trong nước giảm mạnh kể từ khi cuộc chiến với Iran bắt đầu và vẫn thấp hơn mức thông thường, bất chấp việc các nhà máy lọc dầu tăng sản lượng.

Trong tháng 9, các nghị sĩ Mỹ và ông Trump đề xuất hạn chế xuất khẩu dầu diesel nhằm giảm chi phí cho người tiêu dùng.

Ông Trump cũng kêu gọi Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky chấm dứt các cuộc tấn công nhằm vào những mục tiêu liên quan đến nhiên liệu diesel. Ông cáo buộc nhà lãnh đạo Ukraine gây ra tình trạng thiếu hụt sau khi Kiev gia tăng các cuộc tấn công nhằm vào ngành công nghiệp dầu mỏ của Nga trong năm nay.

Cuộc chiến với Iran gây tranh cãi trong công chúng Mỹ, trong khi nhiều chủ doanh nghiệp nhỏ thuộc nhóm cử tri ủng hộ phong trào MAGA (Make America Great Again - Làm nước Mỹ vĩ đại trở lại) của ông Trump phụ thuộc vào nguồn dầu diesel giá phải chăng.

Người tiêu dùng đang cảm nhận rõ tác động của giá nhiên liệu tăng cao. Dầu diesel được các tài xế xe tải sử dụng để vận chuyển thực phẩm và hàng hóa, đồng thời là nhiên liệu cho máy móc nông nghiệp. Cuộc thăm dò mới nhất của Trung tâm Nghiên cứu Pew cho thấy kinh tế là vấn đề quan trọng nhất đối với 84% cử tri đăng ký.

Mỹ đang áp các quy định trừng phạt nào lên dầu Nga

Năm 2022, dưới thời chính quyền Tổng thống Joe Biden, Mỹ cấm nhập khẩu dầu mỏ và khí đốt của Nga để đáp trả việc Moskva khởi động chiến dịch quân sự tại Ukraine vào tháng 2 cùng năm. Tháng trước, Quốc hội Mỹ thông qua đạo luật trừng phạt Nga trên diện rộng và ông Trump ký ban hành. Đạo luật này cũng nhắm vào các quốc gia mua dầu mỏ và khí đốt của Nga. Đạo luật cũng trao cho ông Trump quyền áp thuế 100% đối với năm quốc gia nhập khẩu dầu mỏ và khí đốt tự nhiên của Nga nhiều nhất.

Sau thông báo của ông Trump hôm 9/10, Bộ Tài chính Mỹ cho biết Văn phòng Kiểm soát Tài sản nước ngoài (OFAC) đang “ngay lập tức cấp giấy phép chung tạm thời để cho phép cung cấp dầu diesel của Nga ra thị trường toàn cầu”.

Tình trạng dầu của Nga thế nào?

Trước đây, Nga là nước xuất khẩu dầu diesel lớn thứ hai thế giới, chỉ sau Mỹ. Tuy nhiên, theo Michelle Wiese Bockmann, chuyên gia phân tích tình báo hàng hải tại Công ty Phân tích vận tải biển Windward, xuất khẩu dầu diesel và các sản phẩm khí dầu mỏ của Nga trong quý III năm nay chỉ đạt 190.000 thùng/ngày, so với 690.000 thùng/ngày trong quý II và 850.000 thùng/ngày trong quý I.

Bockmann dẫn dữ liệu từ Vortexa, đơn vị theo dõi thị trường hàng hóa, để đưa ra những con số trên.

Vì vậy, vào tháng 7, Nga cấm xuất khẩu dầu diesel nhằm đáp ứng nhu cầu trong nước. Đến cuối tháng 9, nước này tiếp tục gia hạn lệnh cấm đến hết tháng 10. Các cuộc tấn công của Ukraine nhằm vào cơ sở năng lượng của Nga cũng góp phần làm ảnh hưởng đến nhiên liệu tại nước này.

Tuần trước, Nga tuyên bố sẽ xem xét nới lỏng phần các hạn chế xuất khẩu dầu diesel nếu sản lượng vượt nhu cầu.

Phó Thủ tướng Alexander Novak nói với Quốc hội Nga rằng, thị trường nội địa cân bằng và “nếu sản lượng dầu diesel vượt nhu cầu trong nước, chúng tôi sẽ xem xét mở cửa trở lại phần hoạt động xuất khẩu”. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế, Nga thường sản xuất lượng dầu diesel gấp đôi nhu cầu tiêu thụ trong nước. Nước này có nhiều tiêu chuẩn dầu diesel phù hợp với những điều kiện nhiệt độ khác nhau.

Dầu diesel loại dùng trong mùa hè, phù hợp với nhiệt độ trên 0 độ C, có thể được đưa ra thị trường để nhường chỗ cho các loại nhiên liệu mùa đông và Bắc Cực cần thiết cho nhu cầu trong nước trong những tháng tới.

Các nhà phân tích nhận định thỏa thuận Trump-Putin khó giúp giải quyết đáng kể khủng hoảng năng lượng toàn cầu, mà chủ yếu mang tính ngắn hạn.

Chris Beauchamp, chuyên gia tại IG Group, cho rằng thỏa thuận thiếu bảo đảm thực hiện, trong khi lượng dầu diesel công bố chỉ tương đương mức tiêu thụ toàn cầu trong khoảng một ngày. Trong khi đó, chuyên gia Neil Atkinson cũng nhận định nguồn cung này khó tác động đáng kể đến giá dầu diesel tại Mỹ. Trong khi đó, các nước châu Âu có thể từ chối mua dầu Nga nhằm tiếp tục giảm phụ thuộc năng lượng vào Moskva.