Vì sao người xưa dặn 'ăn không nói, ngủ không lời'?

Thực tế, câu gốc trong “Luận ngữ - Hương Đảng” là “Thực bất ngữ, tẩm bất ngôn”, có thể hiểu là khi ăn không nói chuyện, khi ngủ không trò chuyện. Về sau, những quy tắc liên quan đến sinh hoạt, ăn uống và nghỉ ngơi tiếp tục được bổ sung trong hệ thống lễ nghi truyền thống, dần trở thành một phần trong cách giáo dục gia đình của người xưa.

Đằng sau một quy tắc tưởng như khắt khe ấy không đơn thuần là yêu cầu con người phải giữ im lặng. Đó còn là lời nhắc về sự chừng mực, khả năng làm chủ lời nói, biết dành sự tập trung cho những việc đang làm và tôn trọng không gian chung.

Ảnh minh hoạ

Không phải cứ ngồi vào bàn ăn là phải im lặng

“Ăn không nói” trước hết được đặt trong bối cảnh của một bữa ăn. Người xưa coi trọng việc ăn uống nghiêm túc, từ tốn, tránh vừa ăn vừa nói chuyện khi trong miệng còn thức ăn.

Ở góc độ đời sống, nguyên tắc này khá dễ hiểu. Vừa nhai thức ăn vừa nói chuyện không chỉ khiến việc ăn uống thiếu lịch sự mà còn tiềm ẩn nguy cơ bị sặc, nghẹn. Ăn chậm, nhai kỹ và tập trung vào bữa ăn cũng giúp mỗi người hình thành thói quen ăn uống có ý thức hơn.

Nhưng ý nghĩa của “ăn không nói” không chỉ dừng ở chuyện ăn uống. Trong quan niệm truyền thống, một bữa cơm là thành quả của nhiều công sức, từ người trồng trọt, chăn nuôi đến người chuẩn bị, nấu nướng. Vì thế, việc ngồi vào bàn ăn với thái độ nghiêm túc cũng được xem là một cách trân trọng đồ ăn và công sức của người khác.

Bàn ăn đồng thời là không gian sinh hoạt chung của gia đình. Đây có thể là nơi mọi người trò chuyện, chia sẻ chuyện trong ngày nhưng cũng rất dễ trở thành nơi những bất đồng được đẩy lên cao nếu ai đó mang theo sự bực bội, trách móc vào bữa cơm.

Người lớn quát mắng con trẻ, vợ chồng tranh cãi, các thành viên liên tục phàn nàn về công việc... có thể khiến một bữa cơm vốn để kết nối gia đình trở nên nặng nề.

Bởi vậy, “ăn không nói” không nên được hiểu thành bữa cơm không được nói chuyện. Điều quan trọng nằm ở cách nói và thời điểm nói. Không vừa nhai vừa trò chuyện, không lớn tiếng tranh luận, không biến bàn ăn thành nơi trách móc hay phân định đúng sai mới là điều đáng lưu ý.

Khi đã ăn xong hoặc tạm dừng việc ăn, các thành viên hoàn toàn có thể trò chuyện, hỏi han và chia sẻ với nhau. Một bữa cơm có tiếng cười, có câu chuyện gia đình vẫn có thể là một bữa cơm đúng nghĩa.

“Ngủ không lời” để dành cho mình một khoảng lặng

Nếu “ăn không nói” nhắc con người tập trung vào bữa ăn thì “ngủ không lời” lại hướng đến trạng thái nghỉ ngơi.

Trong quan niệm của người xưa, ban đêm là thời điểm cơ thể cần tĩnh lại. Vì vậy, khi đã lên giường, con người nên hạn chế những cuộc trò chuyện kéo dài, đặc biệt là những câu chuyện khiến tâm trí tiếp tục căng thẳng.

Điều này cũng có thể nhìn thấy rất rõ trong cuộc sống hiện đại. Không ít người đã nằm trên giường nhưng vẫn tranh luận về công việc, giải quyết những chuyện chưa xong trong ngày hoặc liên tục tiếp nhận thông tin từ điện thoại. Cơ thể ở trạng thái nghỉ ngơi nhưng đầu óc vẫn hoạt động không ngừng.

Một cuộc trò chuyện căng thẳng trước giờ ngủ cũng dễ khiến cảm xúc tiêu cực kéo dài. Những bực dọc chưa được giải quyết có thể theo con người vào giấc ngủ, khiến việc thư giãn trở nên khó khăn hơn.

Vì thế, “ngủ không lời” có thể được nhìn nhận như một lời nhắc về việc biết dừng lại đúng lúc. Khi ngày đã kết thúc, những chuyện chưa cần giải quyết ngay có thể tạm gác sang một bên. Phòng ngủ nên là nơi con người được nghỉ ngơi thay vì tiếp tục xử lý những mâu thuẫn, công việc và thông tin của cả ngày dài.

Đặc biệt, với những người ngủ chung phòng, việc trò chuyện lớn tiếng hoặc sử dụng điện thoại liên tục vào ban đêm cũng có thể ảnh hưởng đến người bên cạnh.

Nếu áp dụng “ăn không nói, ngủ không lời” theo nghĩa đen vào cuộc sống hôm nay, quy tắc này có thể trở nên cứng nhắc. Gia đình hiện đại cần giao tiếp. Một bữa cơm cũng là khoảng thời gian quý giá để cha mẹ hỏi con về việc học, vợ chồng chia sẻ chuyện trong ngày, các thành viên kể cho nhau nghe những điều vui buồn. Việc trò chuyện trong bữa ăn, vì thế, không phải điều cần loại bỏ.

Điều đáng giữ lại là tinh thần phía sau quy tắc. Đó là khi ăn thì ăn một cách từ tốn, tránh nói chuyện khi miệng còn thức ăn; không lớn tiếng, tranh cãi hoặc làm tổn thương nhau trên bàn ăn. Khi chuẩn bị đi ngủ, thay vì tiếp tục những cuộc tranh luận không hồi kết, mỗi người có thể dành cho bản thân và người bên cạnh một khoảng lặng cần thiết.

Nhìn theo cách đó, “ăn không nói, ngủ không lời” không còn là một quy định xa lạ của hàng nghìn năm trước mà trở thành một gợi ý về cách sống chậm lại giữa nhịp sống hiện đại.

Con người ngày nay có nhiều cách để giải trí, giao tiếp và tiếp nhận thông tin hơn bao giờ hết. Điện thoại có thể xuất hiện trên bàn ăn, công việc có thể theo chúng ta lên giường và những cuộc trò chuyện có thể kéo dài bất cứ lúc nào. Chính vì vậy, khả năng biết dừng lại, biết lúc nào nên nói và lúc nào nên im lặng càng trở nên cần thiết.

Tự chủ đôi khi không bắt đầu từ những mục tiêu lớn. Nó có thể bắt đầu từ một bữa cơm không tranh cãi, một lần đặt điện thoại xuống khi cả nhà đang dùng bữa hay một buổi tối biết gác lại những chuyện chưa cần giải quyết.