Vì sao nhiều gia đình không còn giữ nếp sum họp ngày giỗ?

Ngày giỗ không còn đông đủ con cháu

Trong văn hóa truyền thống của người Việt, ngày giỗ không đơn thuần là một nghi lễ tưởng nhớ người đã khuất mà còn là dịp để những người đang sống tìm về cội nguồn, gặp gỡ họ hàng và duy trì sự gắn kết giữa các thế hệ.

Trước đây, nhiều gia đình coi ngày giỗ là một trong những dịp sum họp quan trọng trong năm. Con cháu dù sinh sống ở xa cũng cố gắng thu xếp công việc để trở về. Người lớn chuẩn bị mâm cỗ, trẻ nhỏ theo cha mẹ đến thắp hương, chào hỏi ông bà, cô bác. Những câu chuyện về người đã khuất, về họ hàng và ký ức gia đình được nhắc lại bên mâm cơm.

Ảnh minh hoạ

Thế nhưng trong một số gia đình hiện nay, không khí ấy đã khác. Ngày giỗ có thể chỉ còn người con trưởng hoặc một vài thành viên lớn tuổi đứng ra lo liệu. Những người ở xa vì bận công việc, con nhỏ hoặc khoảng cách địa lý nên không thể về. Có gia đình giản lược mâm cỗ, chỉ thắp hương và dùng bữa cùng những người có mặt.

Sự thay đổi ấy khiến không ít người cao tuổi cảm thấy hụt hẫng. Điều đáng tiếc nhất đôi khi không phải mâm cỗ ngày giỗ đơn giản hơn mà là cơ hội gặp gỡ, gắn kết con cháu ngày càng ít đi.

Bà Nguyễn Thị Minh Bắc, 78 tuổi, sống tại Ninh Bình chia sẻ rằng trước đây, mỗi dịp giỗ ông bà, gia đình bà thường có vài chục người tụ họp. Con cháu từ nhiều nơi trở về, người đi chợ, người nấu nướng, trẻ nhỏ ríu rít khắp nhà.

"Ngày xưa, cứ đến ngày giỗ là con cháu tự nhớ để về, chẳng cần ai phải gọi. Bây giờ đứa nào cũng có công việc, gia đình riêng nên khó đông đủ như trước. Tôi không trách các cháu, chỉ thấy tiếc vì cả năm có khi chẳng có dịp nào mọi người ngồi với nhau đông đủ", bà Bắc tâm sự. 

Nếu những cuộc gặp gỡ dần thưa vắng, các thế hệ sau có thể ít cơ hội biết về nguồn gốc, họ hàng và những câu chuyện của người đi trước.

Người trẻ có đang thờ ơ với truyền thống?

Nếu người cao tuổi thường xem ngày giỗ là dịp sum họp quan trọng thì nhiều người trẻ lại có cách nhìn linh hoạt hơn. Với họ, việc tưởng nhớ tổ tiên vẫn cần được duy trì nhưng không nhất thiết phải gắn với những mâm cỗ cầu kỳ hay yêu cầu tất cả thành viên có mặt đúng ngày.

Áp lực công việc, khoảng cách địa lý và những thay đổi trong cấu trúc gia đình khiến việc trở về vào ngày giỗ không phải lúc nào cũng dễ dàng. Đặc biệt, với những người trẻ làm việc xa quê, một chuyến về nhà có thể đồng nghĩa với việc phải xin nghỉ phép, sắp xếp người chăm sóc con nhỏ và tốn thêm chi phí đi lại.

Chị Nguyễn Thuỳ Dung, 30 tuổi, nhân viên văn phòng tại Hà Nội, cho rằng không nên lấy việc có mặt trong ngày giỗ làm thước đo lòng hiếu thảo.

"Ngày giỗ ông bà rất quan trọng nhưng nếu đúng hôm phải đi làm hoặc con đang ốm thì tôi không thể bỏ hết mọi việc để về. Tôi nghĩ quan trọng nhất vẫn là lòng thành và cách mình quan tâm đến gia đình khi ông bà, cha mẹ còn sống. Nếu không về được đúng ngày, gia đình có thể sắp xếp một dịp khác để gặp nhau", chị Dung chia sẻ.

Từ góc nhìn của người trẻ, việc duy trì truyền thống cũng cần phù hợp với điều kiện sống hiện nay. Một mâm cơm giản dị, một nén hương tưởng nhớ hay cuộc gặp gỡ được sắp xếp vào ngày nghỉ vẫn có thể mang ý nghĩa sum họp.

Đáng chú ý, sự thay đổi còn xuất phát từ những áp lực vô hình trong chính các cuộc gặp gỡ họ hàng.

Không ít người trẻ cảm thấy ngại trở về những dịp đông đủ gia đình vì thường xuyên phải trả lời các câu hỏi về thu nhập, công việc, chuyện kết hôn hay sinh con. Những lời hỏi han vốn xuất phát từ sự quan tâm đôi khi lại trở thành áp lực khi đi kèm so sánh hoặc nhận xét về cuộc sống riêng.

Bên cạnh đó, việc chuẩn bị cỗ bàn trong nhiều gia đình vẫn chủ yếu đặt lên vai phụ nữ. Trong khi một số thành viên chỉ đến ăn giỗ, những người khác phải dành nhiều thời gian đi chợ, nấu nướng, dọn dẹp. Sự phân chia thiếu công bằng này cũng có thể khiến ngày giỗ trở thành gánh nặng thay vì niềm vui đoàn tụ.

Giữ nếp nhà không nhất thiết phải giữ nguyên cách làm cũ

Thực tế, việc ngày giỗ không còn đông đủ như trước không đồng nghĩa với việc người trẻ quay lưng với truyền thống. Đời sống gia đình Việt đang thay đổi. Quy mô gia đình nhỏ hơn, nhiều thế hệ không còn sống gần nhau, nhịp làm việc và sinh hoạt cũng khác trước. Vì vậy, cách tổ chức những dịp sum họp khó có thể giữ nguyên như thời ông bà.

Tuy nhiên, nếu ngày giỗ chỉ còn là một nghi lễ được thực hiện qua loa, thiếu sự quan tâm và kết nối giữa các thành viên thì những giá trị văn hóa gắn với dịp này cũng có nguy cơ phai nhạt.

Điều cần gìn giữ không nhất thiết là mâm cỗ nhiều món hay số lượng người tham dự, mà là ý nghĩa tưởng nhớ tổ tiên và sự gắn bó giữa những người cùng chung huyết thống.

Các gia đình có thể tổ chức ngày giỗ giản dị hơn, phân chia công việc hợp lý, tạo điều kiện để con cháu ở xa tham gia vào những dịp phù hợp. Người lớn tuổi cũng có thể tận dụng những buổi gặp mặt để kể cho con cháu nghe về ông bà, nguồn gốc gia đình và những kỷ niệm của các thế hệ trước.

Ngược lại, người trẻ dù bận rộn cũng cần chủ động quan tâm đến những sinh hoạt chung của gia đình, thay vì mặc nhiên xem việc thờ cúng, giỗ chạp là trách nhiệm của cha mẹ hoặc một vài người thân.

Quan trọng hơn, những cuộc sum họp nên thực sự là dịp để mọi người cảm thấy được chào đón, quan tâm và chia sẻ, chứ không phải nơi đánh giá thành công, so sánh điều kiện kinh tế hay tạo thêm áp lực cho nhau.

Bởi suy cho cùng, ngày giỗ không chỉ dành cho người đã khuất mà còn nhắc nhở những người đang sống về tình thân và cội nguồn.

Một mâm cỗ có thể giản đơn hơn, một ngày giỗ có thể không còn đông đủ như xưa nhưng nếu con cháu vẫn nhớ về tổ tiên, vẫn trân trọng những cuộc đoàn tụ và chủ động giữ gìn mối quan hệ họ hàng thì nếp nhà vẫn có thể được tiếp nối theo cách phù hợp với cuộc sống hôm nay.