Vì sao nhiều người tin vào bói toán?

Tác giả: Carl Sagan / Lightbooks & NXB Phụ nữ Việt Nam

Thế giới bị quỷ ám

Cuốn sách là một trong những tác phẩm quan trọng nhất của nhà thiên văn học huyền thoại Carl Sagan. Ra mắt vào năm 1996, ngay trước khi ông qua đời, cuốn sách không chỉ là một bài học về khoa học mà còn là một tuyên ngôn cá nhân về giá trị cốt lõi của tư duy phản biện trong một xã hội hiện đại.

Vì sao nhiều người tin vào bói toán?

Các hình thức bói toán, ngụy khoa học đôi khi dễ khiến con người tin theo. Nó nuôi dưỡng những ảo tưởng về năng lực siêu nhiên mà ta không có nhưng lại khát khao.

Nhiều người đặt niềm tin vào các hình thức bói toán. Ảnh minh họa: T.T.

Ngụy khoa học được dựng lên dễ dàng hơn khoa học, bởi nó tránh né những va chạm trực diện với hiện thực - nơi mà ta không thể kiểm soát được kết quả của sự so sánh. Các tiêu chuẩn lý luận, thứ được chấp nhận là bằng chứng, đều lỏng lẻo hơn nhiều. Cũng vì những lý do ấy, việc phổ biến ngụy khoa học đến công chúng trở nên đơn giản hơn nhiều so với khoa học. Nhưng chừng đó vẫn chưa đủ để lý giải tại sao ngụy khoa học lại phổ biến đến vậy.

Con người, theo lẽ tự nhiên, sẽ thử kinh qua nhiều hệ thống niềm tin khác nhau để xem liệu chúng có hữu ích không. Và nếu quá sức tuyệt vọng, ta sẽ dễ dàng nguyện ý từ bỏ gánh nặng hoài nghi vốn thường quá nặng nề. Ngụy khoa học đánh trúng vào các nhu cầu cảm xúc mạnh mẽ mà khoa học thường không đáp ứng được.

Nó nuôi dưỡng những ảo tưởng về năng lực siêu nhiên mà ta không có nhưng lại khát khao (giống như năng lực mà ngày nay được gán cho các siêu anh hùng truyện tranh hay trước kia là cho các vị thần). Trong một số hình thức, nó mang lại sự thỏa mãn cho cơn đói tâm linh, những phép chữa bệnh, lời hứa rằng cái chết không phải sự điểm kết thúc.

Nó trấn an chúng ta về vị thế trung tâm và tầm quan trọng của mình trong vũ trụ. Nó đảm bảo rằng ta được kết nối, gắn bó với Vũ trụ. [1] Đôi khi, nó như là một kiểu “cầu nối giao thoa” giữa tôn giáo cũ và khoa học mới, đồng thời bị cả hai bên nghi kỵ.

Cốt lõi của một số dạng ngụy khoa học (và cả một số tôn giáo, tự cổ chí kim) là ý niệm rằng mong ước sẽ biết khát khao trở thành hiện thực. Thật thỏa mãn xiết bao nếu như ta có thể biến khát vọng của mình thành thật chỉ bằng một lời cầu ước như trong truyện cổ tích hay truyện dân gian.

Ý tưởng đó thật mê hoặc, nhất là khi đem so với lao động nhọc nhằn và may mắn hiếm hoi vốn thường cần đến để đạt được điều ta mong mỏi. Con cá thần hay thần đèn sẽ cho ta ba điều ước, bất kỳ điều gì trừ việc thêm điều ước khác. Ai mà chưa từng nghĩ đến việc sẽ xin điều gì nếu biết đâu một ngày nào đó, ta tình cờ tìm thấy một cây đèn cũ kỹ bằng đồng thau?

Tôi còn nhớ, trong các truyện tranh và sách thời thơ ấu, có một nhà ảo thuật đội mũ chóp, ria mép nhọn, cầm cây gậy gỗ mun đen bóng. Tên ông ta là Zatara [2]. Người này có thể làm mọi thứ xảy ra, bất kỳ điều gì. Bằng cách nào ư? Rất đơn giản. Ông đọc thần chú ngược lại. Nếu muốn có 1.000.000 USD, ông sẽ nói: “srallod noillim a em evig” [3]. Vậy là xong. Nó giống như cầu nguyện, nhưng chắc chắn hiệu quả hơn nhiều.

Lúc tám tuổi, tôi đã dành rất nhiều thời gian thử nghiệm theo kiểu đó, ra lệnh cho đá bay lên: “esir, enots”[4]. Câu thần chú không bao giờ hiệu nghiệm và tôi đành đổ lỗi rằng mình đọc chú chưa đúng.

Có lập luận rằng tỷ lệ người ta đón nhận ngụy khoa học ngang bằng tỷ lệ khoa học đích thực bị hiểu lầm, tuy nhiên lý lẽ này vẫn không thể diễn tả hết được vấn đề. Nếu bạn chưa bao giờ nghe nói đến khoa học (chứ đừng nói đến việc hiểu cách nó vận hành) thì thật khó để biết được mình đang tiếp nhận một thứ ngụy khoa học.

Bạn chỉ đang suy nghĩ theo một lối mòn mà con người vẫn luôn tuân theo từ xưa đến nay. Tôn giáo thường là vườn ươm được nhà nước bảo hộ cho ngụy khoa học, mặc dù không có lý do gì buộc nó phải đóng vai trò đó. Theo một nghĩa nhất định, đây là tàn tích của thời xa xưa.

Ở một số quốc gia, gần như mọi người đều tin vào chiêm tinh và tiên tri, kể cả những lãnh đạo của chính phủ. Nhưng niềm tin ấy không hẳn chỉ do tôn giáo nhồi nhét vào đầu họ mà còn được đúc kết từ môi trường văn hóa bao quanh, nơi mọi người đều cảm thấy thoải mái với những điều này và những lời khẳng định chứng thực tràn ngập khắp nơi.

[1] Chú thích của tác giả: Dù tôi khó có thể hình dung ra một mối liên hệ vũ trụ nào sâu sắc hơn so với những phát hiện kinh ngạc của ngành vật lý thiên văn hạt nhân hiện đại: ngoại trừ hydro, tất cả các nguyên tử cấu thành nên mỗi người chúng ta như sắt trong máu, canxi trong xương, carbon trong não, đều được hình thành trong những ngôi sao khổng lồ đỏ cách chúng ta hàng nghìn năm ánh sáng và từ hàng tỷ năm trước. Như vậy, con người chúng ta nào khác những vì sao.

[2] Nhân vật trong truyện tranh DC Comics.

[3] Viết ngược của câu “give me a million dollars”: cho tôi một triệu đôla.

[4] Viết ngược của “rise, stones”: đá bay lên.