Vì sao phải bảo đảm cơ cấu các thành phần, đại diện trong bầu cử Quốc hội và HĐND?

Đây là điều kiện then chốt để phản ánh đầy đủ ý chí, nguyện vọng của nhân dân, để mỗi chính sách pháp luật được ban hành đều có sự tham gia và tiếng nói của mọi tầng lớp trong xã hội.

Theo Nghị quyết số 1891 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Quốc hội khóa XVI dự kiến có 500 đại biểu, trong đó 217 đại biểu ở Trung ương, chiếm 43,4%, và 283 đại biểu ở địa phương, chiếm 56,6%. Nghị quyết cũng đặt ra yêu cầu: ít nhất 35% người trong danh sách chính thức ứng cử đại biểu Quốc hội là phụ nữ; ít nhất 18% là người dân tộc thiểu số. Với HĐND các cấp, tỷ lệ phụ nữ tối thiểu cũng là 35%, còn cơ cấu đại biểu là người dân tộc thiểu số sẽ được xác định phù hợp với đặc điểm từng địa phương. Những quy định này cho thấy việc bảo đảm cơ cấu đại diện không phải là hình thức, mà là yêu cầu cụ thể ngay từ khâu chuẩn bị nhân sự. Bảo đảm cơ cấu hợp lý là để Quốc hội và HĐND các cấp có được cái nhìn toàn diện hơn từ thực tiễn đời sống. Mỗi vùng miền, mỗi lĩnh vực, mỗi nhóm xã hội đều có những vấn đề riêng cần được lắng nghe và phản ánh trong quá trình xây dựng chính sách, pháp luật. Khi cơ quan dân cử có sự tham gia của nhiều thành phần đại diện, các quyết sách đưa ra sẽ có điều kiện bám sát thực tiễn hơn, hạn chế tình trạng nhìn nhận một chiều hoặc thiên về một khu vực, một nhóm lợi ích nào đó.

Ở góc độ pháp lý, giới chuyên gia cho rằng bảo đảm cơ cấu đại diện chính là để tiếng nói trong chính sách không bị lệch.

Luật sư Trần Tuấn Anh - Giám đốc Công ty Luật hợp danh Minh Bạch cho rằng: "Việt Nam là một quốc gia có địa hình đa dạng và là nơi hội tụ của 54 dân tộc anh em, cùng nhau kết thành khối đại đoàn kết dân tộc vô cùng bền vững. Để phát huy tối đa giá trị của sức mạnh này, việc đảm bảo cơ cấu thành phần dân tộc trong các cơ quan dân biểu là điều hết sức quan trọng. Bởi lẽ, cơ quan dân biểu chính là nơi đại diện cho tiếng nói của nhân dân, là diễn đàn để nguyện vọng của mọi vùng miền được chuyển tải trực tiếp đến các cơ quan quản lý từ Trung ương đến địa phương. Sự hiện diện đầy đủ của các thành phần dân tộc tại đây không chỉ đảm bảo tính dân chủ, mà còn là minh chứng rõ nét nhất cho sức mạnh của một Việt Nam thống nhất và bình đẳng."

Tuy nhiên, yêu cầu về cơ cấu không đồng nghĩa với chia đều cơ học. Nghị quyết số 1891 xác định việc phân bổ đại biểu phải bảo đảm tính đại diện nhưng không cào bằng; mỗi tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương có ít nhất bốn đại biểu cư trú và làm việc tại địa phương, đồng thời số lượng cụ thể còn được tính toán trên cơ sở dân số, điều kiện kinh tế - xã hội và đặc điểm từng vùng. Điều đó cho thấy, cơ cấu là để bảo đảm sự hiện diện hợp lý, chứ không phải để làm mờ đi tiêu chí chất lượng. Yếu tố được đặt song song với cơ cấu chính là tiêu chuẩn đại biểu. Chỉ thị số 46 của Bộ Chính trị về lãnh đạo cuộc bầu cử đã nêu rõ nguyên tắc: không hạ tiêu chuẩn vì cơ cấu. Nghĩa là cơ cấu là định hướng cần có, nhưng người được lựa chọn phải thực sự tiêu biểu về phẩm chất, năng lực, uy tín, bản lĩnh và tinh thần trách nhiệm. Chỉ khi kết hợp hài hòa giữa hai yêu cầu này, cơ quan dân cử mới vừa bảo đảm tính đại diện rộng rãi, vừa nâng cao chất lượng hoạt động trong nhiệm kỳ mới.

Nhấn mạnh yêu cầu kết hợp giữa cơ cấu và chất lượng đại biểu, bà Nguyễn Quỳnh Liên - Trưởng Ban Dân chủ - Pháp luật, Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cho hay: "Để bảo đảm tính đại diện mà không làm hạ thấp tiêu chuẩn của đại biểu, chúng ta không thể chỉ bị động chờ đến ngày bầu cử hay khi bắt đầu quy trình hiệp thương mới bắt đầu tìm kiếm nhân sự. Thay vào đó, công tác chuẩn bị cho mỗi cơ cấu, mỗi thành phần phải là một hành trình xuyên suốt và chủ động. Chẳng hạn, để đạt được tỷ lệ đại biểu nữ ít nhất 35%, hay tỷ lệ đại biểu trẻ dưới 40 tuổi và đại biểu là người dân tộc thiểu số theo đúng quy định, chúng ta phải có chiến lược phát hiện, bồi dưỡng và quy hoạch nguồn từ sớm. Việc sắp xếp và bố trí nhân sự bài bản ngay từ đầu sẽ giúp chúng ta chọn lọc được những cá nhân thực sự tiêu biểu, vừa đảm bảo tính đa dạng về thành phần, vừa khẳng định được năng lực trí tuệ để đại diện cho tiếng nói của nhân dân."

Cùng quan điểm đó, đại biểu Vũ Trọng Kim (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Ninh Bình) nhận định, Quốc hội phải là hình ảnh tập trung của khối đại đoàn kết toàn dân tộc, nơi mọi tầng lớp nhân dân đều có tiếng nói và được đại diện xứng đáng.

Có thể thấy, bảo đảm cơ cấu các thành phần, đại diện trong bầu cử Quốc hội và HĐND không phải là sự ưu tiên hình thức, càng không phải là sự chia phần cơ học giữa các nhóm xã hội. Đây là yêu cầu để cơ quan dân cử thật sự gần dân, hiểu dân và phản ánh đúng đời sống xã hội trong toàn bộ sự đa dạng của đất nước. Khi cơ cấu được bảo đảm trên nền tảng tiêu chuẩn chặt chẽ, chất lượng đại biểu sẽ được nâng lên, qua đó góp phần tạo nên những quyết sách đúng đắn, sát thực tiễn và vì lợi ích chung của nhân dân.

Ngọc Ánh