Vì sao phải điều chỉnh chủ trương đầu tư đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng?

Bối cảnh đã thay đổi, dự án không thể "đứng yên"

Tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI đang diễn ra tại Hà Nội, Chính phủ trình Quốc hội xem xét điều chỉnh chủ trương đầu tư Dự án đầu tư xây dựng tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, trong đó có nội dung điều chỉnh quy mô và tăng tổng mức đầu tư.

Bản đồ tổng hướng tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng giai đoạn Báo cáo nghiên cứu tiền khả thi điều chỉnh.

Trao đổi với Báo Xây dựng, ông Chu Văn Tuân, Phó giám đốc Ban Quản lý dự án đường sắt cho biết, Dự án được Quốc hội thông qua chủ trương đầu tư tại Nghị quyết số 187/2025; Chính phủ sau đó ban hành Nghị quyết số 127/NQ-CP ngày 13/5/2025 để triển khai thực hiện.

Tuy nhiên, trong quá trình lập Báo cáo nghiên cứu khả thi, nhiều yếu tố mới xuất hiện và tác động trực tiếp đến Dự án. 

Kết quả nghiên cứu cho thấy, việc điều chỉnh chủ trương đầu tư đã được Quốc hội phê duyệt là cần thiết nhằm cập nhật những thay đổi, nâng cao hiệu quả đầu tư, đồng thời bảo đảm an toàn và tính bền vững của tuyến đường sắt.

Theo Ban Quản lý dự án đường sắt, nhu cầu điều chỉnh trước hết xuất phát từ những thay đổi về cơ sở chính trị, pháp lý và thực tiễn.

Sau thời điểm Quốc hội phê duyệt chủ trương đầu tư, Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Chương trình hành động của Ban Chấp hành Trung ương thực hiện Nghị quyết Đại hội lần thứ XIV của Đảng cùng nhiều nghị quyết, kết luận của Ban Chấp hành Trung ương và Bộ Chính trị mới được ban hành.

Song song với đó, hệ thống cơ sở pháp lý liên quan cũng được cập nhật. Các nghị quyết của Quốc hội, nghị định, nghị quyết của Chính phủ và các quyết định phê duyệt quy hoạch ngành, vùng, tỉnh có liên quan đều có những thay đổi trong quá trình lập Báo cáo nghiên cứu khả thi.

Đáng chú ý, chính không gian phát triển mà tuyến đường sắt đi qua cũng đã có sự thay đổi đáng kể.

Trước đây, tuyến đi qua 9 tỉnh, thành phố, nhưng sau khi sáp nhập còn 6 tỉnh, thành phố. Nhiều trung tâm tỉnh lỵ được điều chỉnh như Lào Cai, Vĩnh Phúc, Bắc Ninh, Hải Dương.

Các quy hoạch ngành quốc gia liên quan và quy hoạch tỉnh của những địa phương tuyến đi qua cũng được điều chỉnh. Điều này kéo theo những thay đổi về nhu cầu vận tải, các đầu mối phát sinh cũng như khả năng thu hút hành khách và hàng hóa của tuyến.

Nói cách khác, những điều kiện làm cơ sở để nghiên cứu dự án trước đây đã có sự thay đổi. Khi bối cảnh phát triển thay đổi, yêu cầu kết nối và nhu cầu vận tải thay đổi, việc tiếp tục giữ nguyên các thông số của chủ trương đầu tư ban đầu sẽ không còn phù hợp với những yêu cầu mới đặt ra.

Một trong những yếu tố đáng chú ý là sau khi Quốc hội phê duyệt chủ trương đầu tư, nhiều dự án quy mô lớn trong khu vực ảnh hưởng của tuyến đường sắt được bổ sung quy hoạch và triển khai.

Trong đó có Cảng hàng không quốc tế Gia Bình, tuyến đường bộ kết nối Hà Nội với Cảng hàng không quốc tế Gia Bình và tuyến đường sắt tốc độ cao Hà Nội - Quảng Ninh.

Sự xuất hiện của những dự án này làm thay đổi bối cảnh phát triển, đồng thời đặt ra yêu cầu mới đối với khả năng kết nối của tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng.

Ông Chu Văn Tuân cho hay, đây cũng là một trong những cơ sở quan trọng để xem xét điều chỉnh chủ trương đầu tư, cùng với những thay đổi về định hướng phát triển và yêu cầu kết nối vận tải quốc tế.

Đặc biệt, Tuyên bố chung Việt Nam - Trung Quốc tháng 4/2026 tạo thêm những yêu cầu mới đối với vận tải liên vận quốc tế bằng đường sắt.

Theo đó, hai bên nhất trí thúc đẩy thương mại song phương gắn với kết nối hạ tầng, logistics và thị trường; tăng lưu lượng vận tải hàng hóa qua các tuyến đường sắt; đẩy nhanh kết nối hạ tầng về đường sắt, đường bộ và hạ tầng cửa khẩu; đưa hợp tác đường sắt trở thành điểm sáng mới trong hợp tác chiến lược giữa hai nước.

Hai bên cũng thống nhất tăng cường hợp tác đường sắt Việt Nam - Trung Quốc, phát triển vận tải hành khách và hàng hóa liên vận quốc tế bằng đường sắt, tạo điều kiện thuận lợi về thủ tục xuất nhập cảnh đối với hành khách và mở rộng danh mục hàng hóa thông quan qua cửa khẩu đường sắt.

Những định hướng này khiến yêu cầu kết nối quốc tế của tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng được đặt trong một bối cảnh mới, với yêu cầu cao hơn về năng lực vận tải và khả năng kết nối.

Một cơ sở quan trọng khác để điều chỉnh dự án là kết quả cập nhật nhu cầu vận tải.

Trong quá trình lập Báo cáo nghiên cứu khả thi, các số liệu chi tiết về nhu cầu vận tải và những chủ trương mới đã được khảo sát, thu thập, cập nhật. Kết quả dự báo cho thấy nhu cầu vận tải đã thay đổi so với số liệu trong Báo cáo nghiên cứu tiền khả thi.

Cụ thể, trong giai đoạn 2030 - 2040, tăng trưởng hành khách và hàng hóa gần tương đương. Tuy nhiên, bước sang giai đoạn 2040 - 2050, mức tăng trưởng được dự báo lớn hơn so với Báo cáo nghiên cứu tiền khả thi trước đây.

Trong đó, vận tải hành khách trên đoạn Hà Nội - Hải Phòng tăng khoảng 1,6 triệu khách/năm; vận tải hàng hóa trên đoạn Yên Bái - Việt Trì tăng khoảng 3,78 triệu tấn/năm.

Những con số này cho thấy yêu cầu về năng lực vận tải của tuyến trong dài hạn đã có sự thay đổi. Đây là cơ sở quan trọng để cập nhật quy mô, yêu cầu khai thác và các hạng mục của dự án trong quá trình lập Báo cáo nghiên cứu khả thi.

Các yếu tố mới tác động, cập nhật các định hướng chủ trương, quy hoạch, nhu cầu vận tải... cho thấy cần thiết cần điều chỉnh chủ trương đầu tư dự án (Ảnh minh họa: AI tạo).

Điều chỉnh để đáp ứng yêu cầu vận hành an toàn

Không chỉ các yếu tố về quy hoạch và nhu cầu vận tải thay đổi, yêu cầu kỹ thuật của dự án cũng được cập nhật.

Để bảo đảm vận tải liên vận quốc tế, trên cơ sở đánh giá khoa học, khách quan, Chính phủ đã thống nhất áp dụng hệ thống tiêu chuẩn mới nhất của Trung Quốc.

Theo hệ thống tiêu chuẩn này, một số hạng mục cần được bổ sung để bảo đảm vận hành an toàn, khai thác hiệu quả.

Trong khi đó, quá trình lập Báo cáo nghiên cứu khả thi cũng giúp thu thập chi tiết hơn các số liệu về địa hình, địa chất, thủy văn và nhu cầu vận tải so với Báo cáo nghiên cứu tiền khả thi.

Các yếu tố về giá cả, thể chế và tỷ giá cũng đã có nhiều biến động so với thời điểm lập Báo cáo nghiên cứu tiền khả thi vào quý IV/2024.

Như vậy, việc điều chỉnh chủ trương đầu tư không chỉ xuất phát từ một yếu tố riêng lẻ, mà là kết quả của quá trình cập nhật toàn diện từ bối cảnh chính trị, pháp lý, quy hoạch đến điều kiện thực tế, yêu cầu kỹ thuật và nhu cầu vận tải.

Từ những thay đổi nói trên, kết quả nghiên cứu trong quá trình lập Báo cáo nghiên cứu khả thi cho thấy việc điều chỉnh chủ trương đầu tư Dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng là cần thiết.

Điểm cốt lõi của việc điều chỉnh là cập nhật dự án theo bối cảnh phát triển mới, thay vì giữ nguyên những cơ sở đã được xác lập trong điều kiện trước đây.

Tuyến đường sắt không chỉ phải đáp ứng nhu cầu vận tải hiện tại mà còn phải tính đến những thay đổi về không gian phát triển, các đầu mối giao thông mới, yêu cầu kết nối quốc tế, nhu cầu vận tải trong dài hạn và những tiêu chuẩn kỹ thuật mới.

Theo Ban Quản lý dự án đường sắt, việc điều chỉnh nhằm cập nhật các yếu tố mới, nâng cao hiệu quả Dự án, đồng thời bảo đảm yêu cầu an toàn và tính bền vững trong quá trình đầu tư, khai thác tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng.

Việc Chính phủ trình Quốc hội điều chỉnh chủ trương đầu tư vì vậy được đặt trong yêu cầu thực tế của chính dự án: khi quy hoạch, nhu cầu vận tải, yêu cầu kết nối và tiêu chuẩn kỹ thuật đã thay đổi, quy mô và cách thức đầu tư cũng cần được cập nhật để tuyến đường sắt phát huy hiệu quả trong một bối cảnh phát triển mới.