Vì sao phim chuyển thể từ sách gây thất vọng?

Leonardo DiCaprio và Carey Mulligan trong phim The Great Gatsby. Ảnh: Financial Times.

Chuyển thể một cuốn tiểu thuyết lên màn ảnh rộng có thể là công việc đầy rủi ro.

Theo Financial Times, lịch sử chuyển thể những cuốn sách được yêu thích thành các bộ phim xuất sắc không mấy khả quan. Chẳng hạn, tờ báo này từng nhận xét bộ phim The Great Gatsby (Gatsby vĩ đại), được chuyển thể từ cuốn tiểu thuyết kinh điển cùng tên, là “rối rắm” và “hời hợt”.

Trong The Book Was Better (tạm dịch: Sách thì hay hơn), tác giả Louise Willder cho rằng yếu tố “được yêu thích” có thể là một phần nguyên nhân dẫn đến vấn đề này.

Bà tiếp cận chủ đề trên một cách dí dỏm và sâu sắc, đưa ra ví dụ về các tác phẩm chuyển thể thành công cũng như những trường hợp thất bại.

“Những người yêu sách là những ‘người tình’ hay ghen tuông, có tính chiếm hữu và luôn muốn giữ lãnh địa của riêng mình”, bà viết.

Theo bà, mỗi người có một mối quan hệ mật thiết và một cách hình dung riêng về những cuốn tiểu thuyết yêu thích của mình. Vì vậy, chúng ta không muốn đạo diễn phim thay đổi điều đó.

Như nhà phê bình John Carey từng nhận xét: “Người đọc cũng là người sáng tạo” và vì thế họ “cảm nhận được quyền chiếm hữu như một người sáng tạo”.

The Neverending Story của Michael Ende là tiểu thuyết giả tưởng được yêu thích, nhưng tác giả không hài lòng với bản chuyển thể điện ảnh năm 1984 của tác phẩm này. Ảnh: Cinemaautopsy.

Xu hướng chuyển thể

Vậy tại sao lại có người bỏ công sức chuyển thể sách thành phim?

Willder giải thích việc khai thác lượng người hâm mộ sẵn có của “tài sản trí tuệ đã tồn tại từ trước” mang lại lợi ích về thương mại.

Bên cạnh đó, nó cũng có những giá trị nhất định về mặt nghệ thuật. Một cuốn sách nổi tiếng giúp hãng phim yên tâm hơn về sức hút của dự án. Khi đã có được sự tự tin đó, nhà làm phim có thể mạnh dạn sáng tạo, “thử nghiệm những điều khác”, theo lời đạo diễn Stanley Kubrick. Phần lớn những bộ phim lớn của ông được chuyển thể từ tác phẩm văn học.

Theo Deadline, các tác phẩm chuyển thể cũng là động lực phát triển của thị trường truyền hình trong những năm gần đây,

Tristan Orpen Lynch, đồng sáng lập công ty sản xuất phim và truyền hình Subotica của Ireland, từng chia sẻ: “Mọi người bắt đầu nói mọi bộ phim cần phải dựa trên tác phẩm có sẵn và ngành công nghiệp này bắt đầu mua bản quyền sách ngày càng nhiều. Vẫn có chỗ cho những ý tưởng phim nguyên bản, tuy nhiên, dường như hiện tại đang có sự phụ thuộc mù quáng vào nội dung sách”.

Larry Robinson, nhà sáng lập công ty quản lý và sản xuất Avatar Entertainment có trụ sở tại LA, Mỹ bày tỏ: "Các hãng phim thích làm việc với các tác phẩm sẵn có vì chúng đã có khán giả. Điều đó mang lại cho họ sự yên tâm mà các kịch bản truyền hình gốc không có được".

Thách thức khi chuyển thể

Tuy nhiên, nhiều bộ phim chuyển thể từ sách có thể thiếu chiều sâu nghệ thuật, và cuốn sách của Willder tập trung tìm hiểu vì sao quá trình chuyển thể thường đổ bể.

Bà phân tích những điểm khác biệt giữa điều hiệu quả trong văn học và trong điện ảnh, đồng thời chỉ ra những mâu thuẫn giữa hai loại hình nghệ thuật. Những mâu thuẫn này đôi khi có thể tạo ra một tác phẩm vượt trội, nhưng cũng có thể biến bộ phim thành “đống đổ nát”.

Như trường hợp The Bonfire of the Vanities (Ngọn lửa hư danh), quy mô của một cuốn tiểu thuyết được đánh giá là quá lớn để có thể gói gọn trong vài giờ phim. Đó cũng là lý do nhà làm phim Alfred Hitchcock cho rằng truyện ngắn thường là chất liệu chuyển thể tốt hơn tiểu thuyết: “Hiếm khi người ta bỏ dở một truyện ngắn giữa chừng, và xét ở khía cạnh này, nó giống một bộ phim”.

Trong những trường hợp khác, vấn đề nằm ở cách diễn giải tác phẩm.

Willder tỏ ra thất vọng khi quá nhiều nhà làm phim cố gắng đưa chuyện tình lãng mạn lên trên, lấn át những diễn biến độc hại trong Wuthering Heights (Đồi gió hú) của Emily Brontë - câu chuyện "kinh dị Gothic u tối, mang màu sắc trả thù tàn bạo”.

Margot Robbie và Jacob Elordi trong quá trình quay phim Wuthering Heights. Ảnh: Alamy.

Bà cũng phân tích bóng tối đạo đức trong tiểu thuyết In a Lonely Place (Ở nơi cô đơn) của Dorothy B. Hughes. Theo bà, phiên bản điện ảnh năm 1950 đã mắc sai lầm nghiêm trọng khi mặc nhiên chấp nhận cách người kể chuyện mang tư tưởng thù ghét phụ nữ tự mô tả bản thân. Trong tiểu thuyết, nhân vật này là kẻ phản diện, nhưng trên màn ảnh lại gần như trở thành người hùng.

Dù vậy, cũng có những trường hợp ngược lại xảy ra. Trong số đó có The Godfather (Bố già) - kiệt tác điện ảnh được chuyển thể từ cuốn sách được đánh giá là chẳng hay hơn mấy so với những tiểu thuyết viết theo công thức câu khách.

Theo lời kể được cho là của vợ nhà văn Mario Puzo, bà đã thúc giục chồng: “Mặc kệ nghệ thuật đi, Mario. Bắt đầu gõ máy đi”.

Sau cùng, mối tương quan giữa chất lượng sách và chất lượng phim quá khó đoán để có thể đưa ra những quy tắc chắc chắn, Willder nhận định.

Cứ mỗi trường hợp như The Remains of the Day (Tàn ngày để lại) - khi cả sách lẫn phim đều xuất sắc, lại có một The Scarlet Letter (Chữ A màu đỏ) - sách hay nhưng phim dở, và một The Exorcist (Quỷ ám) - sách dở nhưng phim hay.

Cuốn sách của Willder được đánh giá như một tuyển tập sinh động về những trường hợp thành công và thất bại, hơn là một luận điểm mang tính kết luận về nghệ thuật chuyển thể.