Vì sao thỏa thuận biển giữa Thổ Nhĩ Kỳ và Libya vấp phải phản đối?

Lực lượng hải quân Libya và Thổ Nhĩ Kỳ đã tiến hành cuộc tập trận quân sự chung trên Địa Trung Hải tại Tripoli, Libya năm 2022. Ảnh: Anadolu

Động thái có thể làm thay đổi cán cân ảnh hưởng ở Địa Trung Hải, đồng thời làm gia tăng căng thẳng giữa Thổ Nhĩ Kỳ với Hy Lạp, Ai Cập và Liên minh châu Âu (EU) về chủ quyền hàng hải và lợi ích năng lượng.

Hôm 20/10, Hạ viện Libya đặt trụ sở tại Tobruk, miền Đông nước này, nhất trí thông qua thỏa thuận hàng hải ký với Thổ Nhĩ Kỳ năm 2019. Văn kiện ban đầu được ký bởi chính quyền Tripoli được Liên hợp quốc công nhận.

Ai Cập và EU phản đối quyết định, cho rằng thỏa thuận không có giá trị pháp lý. Israel cũng lên án động thái, trong khi Hy Lạp tuyên bố văn kiện vi phạm luật pháp quốc tế và đã nêu vấn đề tại Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc. Ngoại trưởng Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan bác bỏ chỉ trích, khẳng định thỏa thuận hoàn toàn hợp pháp.

Vì sao Ai Cập và EU phản đối?

Được Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan và Fayez al-Sarraj, thủ tướng chính quyền Libya khi đó, ký tại Istanbul ngày 27/11/2019, thỏa thuận xác định ranh giới hàng hải giữa hai nước ở phía Đông Địa Trung Hải.

Văn kiện cho phép Ankara đưa ra yêu sách đối với vùng biển rộng lớn, có tiềm năng chứa trữ lượng khí đốt đáng kể. Chỉ vài tuần sau khi ký thỏa thuận, Thổ Nhĩ Kỳ triển khai thiết bị bay không người lái và cố vấn quân sự tới Libya, giúp chính quyền Tripoli đẩy lùi chiến dịch tiến công của lực lượng Quân đội Quốc gia Libya (LNA) do tướng Khalifa Haftar chỉ huy.

Cairo cho rằng thỏa thuận xâm phạm vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa của Ai Cập. Bộ Ngoại giao nước này tuyên bố văn kiện “xâm phạm rõ ràng các quyền chủ quyền của Ai Cập”, đồng thời nhấn mạnh việc phê chuẩn không tạo ra hệ quả pháp lý đối với Cairo.

Ai Cập từng là một trong những bên ủng hộ mạnh mẽ nhất tướng Haftar, nhưng quan hệ giữa hai bên được cho là đã nguội lạnh. Theo hãng thông tấn AFP, nguyên nhân có thể liên quan đến việc lực lượng Haftar để lãnh thổ do mình kiểm soát trở thành tuyến trung chuyển hỗ trợ cho Lực lượng Hỗ trợ nhanh (RSF) bán quân sự của Sudan, lực lượng đang giao tranh với quân đội chính phủ nước này.

Trong khi đó, quan hệ giữa Cairo và Ankara có dấu hiệu cải thiện. Hồi tháng 7, Ai Cập không phản đối một đường phân định hàng hải giữa Benghazi, thành phố ở miền đông Libya, và Thổ Nhĩ Kỳ.

Theo Al Jazeera, hồi tháng 7, quá trình xích lại gần nhau giữa Ankara và bộ chỉ huy của Haftar còn bao gồm các thỏa thuận phát triển cơ sở quân sự, hệ thống giám sát tiên tiến và đào tạo sĩ quan Libya tại Thổ Nhĩ Kỳ.

Về phía EU, khối này cho rằng thỏa thuận xâm phạm quyền chủ quyền của các quốc gia thứ ba và không phù hợp với Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS). EU tái khẳng định ủng hộ Hy Lạp và Cyprus, hai thành viên cho rằng văn kiện gây bất lợi cho quyền lợi hàng hải của họ.

Athens cáo buộc thỏa thuận bỏ qua các đảo của Hy Lạp, trong đó có Crete, Rhodes và Karpathos, qua đó xâm phạm vùng biển thuộc quyền chủ quyền của nước này.

Tranh chấp còn ảnh hưởng đến dự án cáp điện ngầm Great Sea Interconnector trị giá khoảng 2,1 tỷ USD, dự kiến kết nối lưới điện Hy Lạp với Cyprus và sau đó là Israel.

Theo Sotirios Zartaloudis, phó giáo sư tại Đại học Birmingham, Athens và Nicosia xem thỏa thuận là nỗ lực của Ankara nhằm cản trở dự án. Kế hoạch đã bị trì hoãn do tranh chấp giữa Hy Lạp và Thổ Nhĩ Kỳ về vùng biển gần đảo Crete.

Vì sao miền Đông Libya đổi lập trường?

Sự thay đổi diễn ra sau nhiều năm Thổ Nhĩ Kỳ tăng cường tiếp xúc với phe Haftar. Tháng 7, Ankara đạt thỏa thuận tăng cường quan hệ quân sự với LNA. Đến ngày 6/10, Hạ viện Libya bầu Al-Salhin Abdelnabi al-Obeidi làm chủ tịch, thay ông Aguila Saleh, người giữ chức vụ này hơn 12 năm. Ông Al-Obeidi từng đứng đầu ủy ban hữu nghị nghị viện Libya - Thổ Nhĩ Kỳ.

Anas El Gomati, giám đốc Viện Sadeq, tổ chức nghiên cứu tại Libya, cho rằng sự thay đổi lập trường liên quan đến những tính toán chính trị xoay quanh kế hoạch do Mỹ làm trung gian, nhằm đưa Saddam Haftar, con trai tướng Khalifa Haftar, tiến tới vị trí tổng thống.

Ông nhận định Thổ Nhĩ Kỳ hiện là thế lực bên ngoài có ảnh hưởng đáng kể tại Libya, có khả năng tác động tới chính quyền Tripoli và duy trì hiện diện quân sự ở miền Tây. Vì vậy, phe Haftar cần sự ủng hộ của Ankara để củng cố vị thế.

Tuy nhiên, việc hai phe Libya cùng ủng hộ thỏa thuận không đồng nghĩa đất nước sắp thống nhất về chính trị. Theo ông El Gomati, những bất đồng cốt lõi vẫn nằm ở quyền kiểm soát ngân sách, quân đội và ủy ban bầu cử.

Nguy cơ đối đầu trên biển

Hy Lạp tuyên bố sẽ thực hiện mọi biện pháp cần thiết để bảo vệ quyền chủ quyền. Trong khi đó, giới phân tích cảnh báo nguy cơ xảy ra sự cố hải quân sẽ gia tăng nếu Thổ Nhĩ Kỳ hoặc Libya triển khai các yêu sách hàng hải dựa trên thỏa thuận.

Tháng 8/2020, Thổ Nhĩ Kỳ từng điều tàu khảo sát Oruc Reis tới tìm kiếm dầu khí tại vùng biển mà Hy Lạp tuyên bố chủ quyền, khiến hai thành viên NATO tiến sát nguy cơ đối đầu quân sự.

Thỏa thuận mới có thể giúp Ankara củng cố ảnh hưởng tại Libya, nhưng đồng thời khiến tranh chấp ở đông Địa Trung Hải thêm phức tạp, khi lợi ích năng lượng, an ninh và địa chính trị tiếp tục đan xen.