Vì sao thỏa thuận hòa bình Nga - Ukraine vẫn nằm ngoài tầm với?

Tiến trình hòa bình đầy trắc trở

Tổng thống Mỹ Donald Trump gần đây cho biết các nhà đàm phán đã đạt được “tiến triển vượt bậc” trong nỗ lực hướng tới một thỏa thuận hòa bình giữa Nga và Ukraine. Tuy nhiên, một giải pháp công bằng và bền vững cho cuộc xung đột này đến nay vẫn khó đạt được.

Quân đội Ukraine tập trận ở khu vực Zaporizhzhia. Ảnh: Reuters

Tháng 11/2025, các quan chức Ukraine và châu Âu đã đưa ra một đề xuất phản hồi kế hoạch hòa bình ban đầu gồm 28 điểm do Đặc phái viên của ông Trump là Steve Witkoff và quan chức Điện Kremlin Kirill Dmitriev xây dựng. Đề xuất phản hồi này nhằm bảo toàn chủ quyền của Ukraine, đồng thời giảm bớt những nội dung mà Ukraine cho là có lợi cho Moscow. Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky thừa nhận rằng phần lớn văn bản sửa đổi “có thể chấp nhận được”, cho thấy mức độ sẵn sàng của ông đối với việc tiếp tục hoàn thiện và điều chỉnh thỏa thuận.

Kiev tiếp tục yêu cầu các bảo đảm an ninh tương đương Điều 5 Hiệp ước NATO về phòng thủ tập thể như một phần không thể thiếu trong bất kỳ thỏa thuận hòa bình nào. Gần đây, Tổng thống Zelensky tiết lộ ông đã đề nghị Mỹ cung cấp các bảo đảm an ninh kéo dài 50 năm nhằm ngăn chặn nguy cơ Nga tấn công trong tương lai. Trong khi đó, các đề xuất bảo đảm an ninh của Mỹ hiện đang được thảo luận mới chỉ đặt ra thời hạn 15 năm, kèm theo khả năng gia hạn. Những bảo đảm này, nếu được Quốc hội Mỹ phê chuẩn, sẽ cần phải kết hợp với các cam kết từ các quốc gia thuộc Liên minh tự nguyện, cùng triển vọng gia nhập Liên minh châu Âu, để hình thành một mạng lưới an ninh đáng tin cậy hơn cho Ukraine.

Tuy nhiên, sau những thất bại của Bản ghi nhớ Budapest năm 1994, Ukraine vẫn tỏ ra thận trọng trước bất kỳ cam kết an ninh nào không mang tính ràng buộc.

Nhiều nội dung trong kế hoạch 28 điểm ban đầu gần như không được Ukraine và châu Âu chấp nhận. Hiến pháp Ukraine quy định quốc gia này là “không thể chia cắt”. Do đó, bất kỳ việc nhượng bộ lãnh thổ nào cũng có thể phải đưa ra trưng cầu ý dân toàn quốc và không thể được quyết định đơn phương.

Về phía Nga, quyết định năm 2022 của Tổng thống Vladimir Putin về việc sáp nhập toàn bộ vùng Donbass cùng các tỉnh Zaporizhzhia và Kherson đã thu hẹp đáng kể không gian đàm phán của Moscow. Theo yêu cầu của ông Putin, các nhà lập pháp Nga đã sửa đổi Hiến pháp, cấm việc từ bỏ những vùng lãnh thổ này, qua đó hạn chế đáng kể khả năng linh hoạt của Điện Kremlin trong tiến trình thương lượng.

Nga và Ukraine khó tìm được tiếng nói chung

Thách thức cốt lõi vẫn là tìm ra một thỏa thuận có thể được cả Ukraine và Nga chấp nhận. Bản dự thảo mới nhất dường như kém thuận lợi hơn cho Moscow, đồng thời đặt Tổng thống Zelensky và Tổng thống Trump trước những quyết định liên quan đến các vấn đề nhạy cảm nhất. Tuy nhiên, Nga đã bày tỏ sự dè dặt đối với các điều kiện mới cập nhật này và vẫn chưa rõ mức độ cam kết thực sự của Moscow đối với việc đạt được hòa bình. Việc rò rỉ kế hoạch 28 điểm ban đầu đã khiến Ukraine, châu Âu và phần lớn giới hoạch định chính sách Mỹ rơi vào thế bị động, cho thấy nhu cầu cấp thiết về sự phối hợp rõ ràng và chặt chẽ hơn.

Khi được hỏi vào tháng 12/2025 về trở ngại lớn nhất trong tiến trình đàm phán hòa bình cho Ukraine, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã đi thẳng vào vấn đề lãnh thổ.

“Một phần lãnh thổ đã bị chiếm. Những phần khác thì có lẽ vẫn đang tranh chấp", nhà lãnh đạo Mỹ cho hay.

Ngay từ những ngày đầu xung đột, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky đã kiên quyết bác bỏ khả năng nhượng bộ lãnh thổ cho Nga.

Tuy nhiên, khi chiến sự tại Ukraine chấm dứt, theo giới quan sát, nhiều khả năng Nga sẽ kiểm soát những vùng lãnh thổ rộng lớn ở miền Nam và miền Đông Ukraine - tương đương khoảng 20% diện tích lãnh thổ nước này trước năm 2014, nếu căn cứ theo đường kiểm soát thực tế hiện nay.

Trong nhiều năm qua, Ukraine đã nỗ lực đẩy lùi quân đội Nga khỏi các khu vực mà Moscow kiểm soát tại các tỉnh Lugansk, Donetsk, Zaporizhzhia và Kherson nhưng Nga hiện có khả năng chiếm thêm lãnh thổ nếu cuộc xung đột không sớm kết thúc.

Sức ép buộc Tổng thống Zelensky phải chấp nhận tổn thất nhất định về lãnh thổ. Dù đa số người dân Ukraine phản đối việc “đổi đất lấy hòa bình”, nhiều nhà quan sát phương Tây và thậm chí một bộ phận trong nội bộ Ukraine, thừa nhận rằng điều này gần như chắc chắn sẽ là một phần của bất kỳ thỏa thuận hòa bình nào.

Một điểm nữa gây tranh cãi lớn trong kế hoạch ban đầu là đề xuất chuyển 100 tỷ USD tài sản của Nga bị phong tỏa sang các quỹ đầu tư của Mỹ. Khoản tiền này được dự kiến sử dụng cho các nỗ lực tái thiết Ukraine do Mỹ dẫn dắt, đồng thời thúc đẩy các dự án đầu tư chung Mỹ - Nga. Đề xuất này đã làm gián đoạn các cuộc thảo luận trong Liên minh châu Âu liên quan đến việc sử dụng chính những tài sản đó.

Đề xuất sử dụng các tài sản của Nga bị đóng băng để phục vụ một kế hoạch hòa bình do Mỹ dẫn dắt đã làm gia tăng sức ép buộc EU phải đi đến thống nhất về việc liệu có nên hay không và bằng cách nào huy động các tài sản Nga đang bị đóng băng tại châu Âu nhằm tài trợ cho nỗ lực chiến đấu cũng như các nhu cầu chi tiêu trước mắt của Ukraine.

Tháng trước, các nhà lãnh đạo EU đã quyết định hỗ trợ tài chính cho Ukraine trong giai đoạn 2026 - 2027 thông qua một khoản vay trị giá 90 tỷ euro, được huy động từ việc EU vay trên các thị trường vốn. Kết quả này gây không ít thất vọng đối với những ý kiến cho rằng việc kích hoạt các tài sản Nga bị phong tỏa là điều then chốt, nhằm buộc Moscow phải gánh chi phí cho cuộc xung đột. Trong bối cảnh đó, Ukraine đang đối mặt với nhu cầu tài chính rất lớn, ước tính khoảng 50 tỷ USD mỗi năm và có thể vượt 200 tỷ USD vào cuối thập kỷ này.

Điều gì sẽ diễn ra tiếp theo?

Sau các cuộc đàm phán gần đây tại Berlin, Tổng thống Volodymyr Zelensky mô tả dự thảo kế hoạch hòa bình mới là “rất khả thi”. Tuy vậy, ông cũng cảnh báo rằng những điểm bất đồng cốt lõi, đặc biệt là vấn đề lãnh thổ của Ukraine, tương lai của nhà máy điện hạt nhân Zaporizhzhia do Nga kiểm soát, cũng như các bảo đảm an ninh cho Ukraine trong giai đoạn hậu chiến vẫn chưa được giải quyết.

Trong bối cảnh giao tranh tiếp diễn, một số khác biệt giữa Ukraine và Nga dường như đang thu hẹp dần, nhất là khi lập trường đàm phán của Kiev có sự điều chỉnh. Lực lượng Ukraine đang chịu áp lực ngày càng lớn trên chiến trường, trong khi quân đội Nga không ngừng tấn công. Gần đây, Ukraine đã đề xuất tổ chức trưng cầu ý dân về khả năng nhượng bộ lãnh thổ hoặc theo phương án khác như tiến hành tổng tuyển cử nếu đạt được một lệnh ngừng bắn. Cả hai đề xuất này đều nhanh chóng bị Điện Kremlin bác bỏ. Việc ông Trump theo đuổi hòa bình một cách quyết liệt có lẽ đã phần nào tạo ra chuyển động nhất định trong tiến trình này.

Dẫu vậy, cuộc xung đột ở Ukraine được giới quan sát đánh giá nhiều khả năng vẫn sẽ tiếp tục kéo dài trong năm 2026 giữa bối cảnh những nút thắt then chốt vẫn chưa được cởi bỏ.

Kiều Anh/VOV.VN Tổng hợp