Vì sao web lậu thắng thế? - Phần 2: Chỉ trấn áp là chưa đủ

Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch sẽ lập đoàn kiểm tra doanh nghiệp sử dụng phần mềm không bản quyền.

Giáo dục thay vì chỉ trừng phạt

Các quốc gia thành công nhất trong cuộc chiến này đều hiểu rằng chỉ trấn áp thôi là chưa đủ. Phải thay đổi tận gốc nhận thức người dùng.

Tại Singapore, chiến dịch “Boot Out Piracy” do Premier League và StarHub phát động đã sử dụng các ngôi sao bóng đá như Casemiro và Diogo Jota để cảnh báo người hâm mộ về rủi ro của phát trực tuyến bất hợp pháp - bao gồm đánh cắp danh tính, lừa đảo mạng và mã độc. Các video bắt chước chính những sự cố giật lag, vỡ hình và âm thanh rè đặc trưng của các trang web lậu để nhấn mạnh một thông điệp đơn giản: xem lậu là một trải nghiệm tồi tệ. Chiến dịch được triển khai đa thị trường, bao gồm cả Việt Nam.

Tại Thái Lan, DSI kêu gọi phụ huynh giáo dục con cái về sự tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ. Ông Ratchapruk Choodam, Phó giám đốc Cục Công nghệ và Tội phạm mạng thuộc DSI, tuyên bố thẳng thắn: “Nếu vi phạm bản quyền tiếp tục, ngành công nghiệp sáng tạo sẽ không thể tồn tại”. Đây không chỉ là lời cảnh báo, mà là một sự thật kinh tế: khi người dùng quen với việc tiêu thụ nội dung miễn phí, các nhà sáng tạo nội dung sẽ không còn động lực để sản xuất những tác phẩm chất lượng.

Nghiên cứu còn chỉ ra rằng người dùng các trang web lậu tại Đông Nam Á có nguy cơ bị nhiễm mã độc cao gấp nhiều lần so với người dùng nền tảng hợp pháp. Tại Singapore, con số này gấp gần 4 lần. Tại Thái Lan, các trang web lậu có nguy cơ phơi nhiễm người dùng với các mối đe dọa mạng cao hơn đáng kể, với hơn một nửa số trang bị gắn cờ chứa mã độc hoặc lừa đảo.

Thực trạng Việt Nam và bài toán chưa có lời giải

Trong khi các quốc gia trong khu vực đã triển khai những chiến lược toàn diện, Việt Nam vẫn đang là một trong những điểm nóng toàn cầu về vi phạm bản quyền nội dung số.

Theo số liệu từ Liên minh chống vi phạm bản quyền (CAP) và Hiệp hội Công nghiệp video châu Á (AVIA), 65% người dùng Internet Việt Nam đang truy cập nội dung lậu trên các nền tảng số. Tổng thiệt hại ước tính lên tới 348 triệu đô la mỗi năm chỉ riêng trong ba lĩnh vực: truyền hình, điện ảnh và nhạc số. Một số trang phim lậu như “Rổ phim” đạt hơn 103 triệu lượt truy cập chỉ trong vòng ba tháng, với mức tăng trưởng 22,35%.

Điều đáng lo ngại hơn cả là con số này tập trung rất cao ở nhóm tuổi 18-24 - thế hệ trẻ, những người sẽ định hình thị trường tiêu dùng nội dung số trong tương lai. Một khảo sát của YouGov còn cho thấy 59% số người dùng thường xuyên truy cập các trang web lậu đã hủy bỏ các gói đăng ký dịch vụ hợp pháp của họ.

Về mặt thực thi, Việt Nam đã có những bước tiến ban đầu. Vào tháng 5-2026, Phó thủ tướng Hồ Quốc Dũng ký Công điện số 38/CĐ-TTg, yêu cầu các lực lượng chức năng ra quân tổng lực đấu tranh, ngăn chặn và xử lý nghiêm các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ theo tinh thần “không có vùng cấm, không có ngoại lệ”. Ngay trong ngày đầu ra quân, gần 15.000 sản phẩm vi phạm đã bị thu giữ.

Tuy nhiên, để thực sự đẩy lùi làn sóng vi phạm bản quyền, Việt Nam cần một chiến lược tổng thể không chỉ trấn áp mà còn phải cải thiện trải nghiệm người dùng hợp pháp và thay đổi nhận thức xã hội. Những nghiên cứu từ các quốc gia đi trước đều chỉ ra một chân lý: không một biện pháp kỹ thuật hay pháp lý nào có thể thành công nếu các nền tảng hợp pháp không cung cấp trải nghiệm đủ tốt để cạnh tranh với những trang web lậu miễn phí và không quảng cáo.

Cuộc chiến chống vi phạm bản quyền nội dung số, xét đến cùng, là cuộc chiến của trải nghiệm. Và trong cuộc chiến đó, kẻ chiến thắng sẽ là bên hiểu rõ nhất cách bộ não con người vận hành, không chỉ về mặt pháp lý, mà còn về mặt dopamine.

(*) Chuyên gia thương mại hóa tài sản sở hữu trí tuệ