Video dọc và yêu cầu 'đứng lên' của báo chí truyền hình

Video dọc không thể chỉ là phiên bản nén ép của video ngang

TikTok, Facebook Reels hay YouTube Shorts đang thay đổi cách công chúng tiếp nhận tin tức. Trong môi trường mà vài giây đầu tiên có thể quyết định người xem tiếp tục theo dõi hay lướt qua, video dọc không còn là lựa chọn hình thức đơn thuần, mà đặt ra yêu cầu mới đối với cách sản xuất và kể chuyện của báo chí truyền hình.

Ông Phan Văn Tú, giảng viên Khoa Báo chí - Truyền thông, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP.HCM, cho rằng một cách làm phổ biến hiện nay là lấy video ngang tỷ lệ 16:9, thu nhỏ hoặc cắt bớt hình ảnh để đưa vào khung hình dọc. Cách làm này giúp tận dụng tư liệu sẵn có, nhưng không đồng nghĩa với việc đã khai thác được đặc trưng của định dạng mới.

Video dọc mở ra cách kể chuyện bằng hình ảnh mới, giúp các sản phẩm báo chí thích ứng với thói quen tiếp nhận tin tức trên màn hình điện thoại.

“Video dọc không thể và không nên chỉ là phiên bản nén ép của video ngang. Đây là một định dạng riêng, có logic riêng, yêu cầu sản xuất riêng”, ông Phan Văn Tú nhấn mạnh.

Theo ông, có ba cách đưa video lên các nền tảng số: giữ nguyên video ngang trong khung hình dọc; dựng lại từ tư liệu gốc để điều chỉnh hình ảnh và cách thể hiện; sản xuất riêng video dọc ngay từ khâu chọn đề tài, viết kịch bản, quay hình đến giao tiếp với khán giả. Trong đó, sản xuất riêng cho màn hình dọc tạo điều kiện để người làm báo chủ động thiết kế cách kể chuyện, bố cục hình ảnh và thời lượng ngay từ đầu. Với video được dựng lại từ tư liệu có sẵn, hiệu quả thể hiện vẫn có thể bị hạn chế nếu hình ảnh và bố cục không phù hợp với định dạng mới.

Vấn đề, vì thế, không chỉ nằm ở việc chuyển video từ khung ngang sang khung dọc, mà ở cách người làm báo tổ chức nội dung cho phù hợp với môi trường tiếp nhận mới. Ông Phan Văn Tú cảnh báo: “Nếu không hiểu và làm chủ tư duy này, nhà báo truyền hình sẽ tiếp tục tạo ra những nội dung “đứng mà như nằm””.

Bắt nhịp tư duy “song ngữ”

Theo ông Phan Văn Tú, truyền hình truyền thống và video tin tức trên mạng xã hội có những đặc điểm khác nhau trong cách tổ chức nội dung. Truyền hình chú trọng sự chọn lọc cảnh quay, lời dẫn và kết cấu phù hợp với thể loại. Phóng viên thường hoàn thiện tác phẩm qua các khâu sản xuất, biên tập trước khi phát sóng.

Trong khi đó, video trên mạng xã hội cần tạo được sự chú ý ngay từ đầu. Cách thể hiện có thể trực tiếp, gần gũi, mang dấu ấn cá nhân; người xem không chỉ tiếp nhận mà còn phản hồi, chia sẻ và tham gia lan tỏa nội dung.

Ông Phan Văn Tú cho rằng phóng viên cần kết hợp hai năng lực thay vì lựa chọn một trong hai. “Đó là tư duy “song ngữ”: vừa nắm vững ngôn ngữ truyền hình, vừa học cách thể hiện của mạng xã hội”, ông nhấn mạnh.

Từ đó đặt ra yêu cầu người làm báo phải biết điều chỉnh tông giọng theo từng nền tảng, rút gọn nội dung dài thành video ngắn mà vẫn giữ thông điệp chính, đồng thời nhận biết khi nào một sự kiện không cần đến phóng sự dài mà có thể được thể hiện bằng một clip ngắn ghi lại đúng thời điểm và cảm xúc.

Với video dọc, cách dẫn chuyện cũng cần thay đổi. Thay vì chỉ đọc lời bình đã chuẩn bị, phóng viên có thể nhìn trực tiếp vào camera, sử dụng giọng nói và biểu cảm tự nhiên, kể lại câu chuyện như đang trò chuyện với khán giả. Ông Phan Văn Tú lưu ý rằng hình thức thể hiện gần gũi không có nghĩa người làm báo được phép xem nhẹ nguyên tắc tác nghiệp. Tính chính xác, khả năng kiểm chứng và trách nhiệm nghề nghiệp vẫn là yêu cầu cốt lõi.

Những chi tiết trong khuôn hình cũng cần được lựa chọn theo đặc điểm của video dọc. Nhân vật thường được đặt gần trung tâm; khuôn mặt cần đủ rõ trong các đoạn dẫn chuyện, phỏng vấn hoặc vlog. Các cảnh cận có thể giúp thể hiện ánh mắt, bàn tay và những chi tiết gắn với diễn biến câu chuyện. Chuyển động máy nên được kiểm soát để tránh gây khó chịu cho người xem.

Âm thanh, phụ đề và chữ trên màn hình cũng là những yếu tố cần tính đến. Khi người xem theo dõi video trong điều kiện không bật âm thanh, phụ đề giúp họ nắm bắt lời thoại. Cách sử dụng tiêu đề, đồ họa và nhạc nền cần phù hợp với nội dung cụ thể, thay vì áp dụng một khuôn mẫu cho tất cả video.

Từ người đưa tin đến xây dựng thương hiệu nhà báo trên mạng xã hội

Trên mạng xã hội, nhà báo không chỉ đưa tin qua sản phẩm của cơ quan báo chí mà còn có thể trực tiếp trao đổi, tiếp nhận phản hồi và xây dựng mối quan hệ với công chúng. Đây cũng là không gian để mỗi phóng viên khẳng định chuyên môn và uy tín cá nhân.

Video dọc đang được các cơ quan báo chí Việt Nam tích hợp trực tiếp trên báo điện tử, góp phần đa dạng hóa hình thức thể hiện và nâng cao khả năng tiếp cận độc giả trên các nền tảng số.

Ông Phan Văn Tú nhắc đến quan niệm “nhà báo có thẩm quyền” của nhà báo Hữu Thọ, theo đó, uy tín của người làm báo được khẳng định qua năng lực làm chủ thông tin, tính chính xác, sự độc lập, hiểu biết thực tiễn, khả năng dự báo và chính kiến, chứ không chỉ từ chức vụ.

Từ đó, ông Phan Văn Tú cho rằng xây dựng thương hiệu cá nhân không đồng nghĩa với việc trở thành một gương mặt nổi tiếng hay KOL. Nhà báo cần xác định lĩnh vực chuyên môn, địa bàn hoặc nhóm vấn đề theo đuổi, đồng thời tạo ra những nội dung có giá trị. Video tại hiện trường, vlog hay các phiên hỏi đáp trực tiếp có thể giúp công chúng tiếp cận sự kiện gần hơn, với điều kiện thông tin được kiểm chứng và bảo đảm tính chính xác.

Để hỗ trợ phóng viên phát triển uy tín trên mạng xã hội, các cơ quan báo chí cần có cơ chế khuyến khích và quản lý phù hợp. Bên cạnh đó, người làm báo cần hiểu cách thuật toán chi phối việc phân phối nội dung, từ khả năng tiếp cận công chúng đến cơ hội tạo thành xu hướng, qua đó lựa chọn cách thể hiện phù hợp với từng nền tảng mà vẫn giữ vững trách nhiệm nghề nghiệp.

“Những giá trị cốt lõi của báo chí truyền hình không mất đi mà chỉ cần được định dạng lại để tồn tại trong thế giới đa nền tảng. Và hành trình “đứng lên” ấy bắt đầu từ việc hiểu thật rõ từng khung hình dọc mà ta sản xuất”, ông Phan Văn Tú nhấn mạnh.