'Việc khó mới bộc lộ rõ bản lĩnh, tư duy, năng lực tổ chức thực hiện và trách nhiệm của cán bộ'

Phát biểu khai mạc Hội nghị lần thứ tư Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV ngày 5/10, một trong 4 trọng tâm được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm gợi mở để Hội nghị tập trung giải quyết là đổi mới công tác cán bộ, trọng dụng nhân tài đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước.

Nhấn mạnh quyết sách chỉ trở thành hiện thực khi có đội ngũ cán bộ đủ phẩm chất, năng lực và trách nhiệm thực hiện, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đặt ra yêu cầu đối với khâu đánh giá cán bộ, đó là phải nhận diện được phẩm chất, thực tài, uy tín và triển vọng qua công việc, nhất là cách xử lý việc khó; kết quả phải đặt trong tương quan với thẩm quyền, nguồn lực và điều kiện thực hiện.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm phát biểu khai mạc Hội nghị Trung ương 4 khóa XIV. (Ảnh: ĐĂNG KHOA)

Thành tích không thể trở thành "tấm vé miễn trừ" cho vi phạm

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ (PGS, TS) Đỗ Chí Nghĩa, Ủy viên Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã thể hiện cách tiếp cận khoa học, chuẩn xác trong công tác cán bộ: đánh giá con người qua việc làm, qua kết quả và qua cách ứng xử trước những vấn đề thực tế, chứ không chỉ qua hồ sơ, quá trình công tác hay những nhận xét định tính.

"Trong thực tiễn, việc dễ thì nhiều người có thể hoàn thành, nhưng việc khó mới bộc lộ rõ bản lĩnh, tư duy, năng lực tổ chức thực hiện và trách nhiệm của cán bộ", PGS, TS Đỗ Chí Nghĩa nói. Đồng chí cho rằng, một cán bộ đứng trước một vấn đề phức tạp, lợi ích đan xen, thậm chí chưa có tiền lệ, sẽ phải đưa ra lựa chọn.

Đó là lựa chọn giữa: né tránh hay quyết đoán; đùn đẩy hay nhận trách nhiệm; chỉ làm đúng quy trình hay biết vận dụng quy định để giải quyết vấn đề vì lợi ích chung. Chính trong những tình huống như vậy, phẩm chất, thực tài, uy tín và triển vọng của cán bộ mới được nhận diện tương đối rõ.

Tuy nhiên, theo PGS, TS Đỗ Chí Nghĩa, đánh giá bằng kết quả không có nghĩa là chỉ nhìn vào con số cuối cùng. Một kết quả tốt phải được đặt trong tương quan với thẩm quyền được giao, nguồn lực được bảo đảm và điều kiện thực tế.

Nếu giao cho một người trách nhiệm rất lớn nhưng không trao đủ thẩm quyền, không bảo đảm nguồn lực, sau đó chỉ căn cứ vào kết quả để đánh giá thì không công bằng. Ngược lại, cũng không thể dùng khó khăn về điều kiện để giải thích cho mọi hạn chế. "Vì vậy, đánh giá cán bộ phải đồng thời trả lời được ba câu hỏi: được giao việc gì, được trao điều kiện gì và đã làm được gì", vị chuyên gia khẳng định.

Đặc biệt, PGS, TS Đỗ Chí Nghĩa nhấn mạnh cần quán triệt nguyên tắc "không lấy thành tích để bù trừ cho những vi phạm về chính trị, đạo đức, liêm chính" như lời Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã phát biểu, cho đây là ranh giới rất rõ trong đánh giá cán bộ: thành tích không thể trở thành "tấm vé miễn trừ" cho vi phạm.

Một cán bộ có năng lực chuyên môn, có đóng góp, nhưng nếu vi phạm những nguyên tắc nền tảng về chính trị, đạo đức, liêm chính thì những thành tích đó không thể dùng để xóa bỏ hay làm nhẹ đi bản chất của vi phạm. Cán bộ phải vừa có năng lực làm việc, vừa có phẩm chất và sự chính trực; tài năng càng lớn thì yêu cầu về trách nhiệm, kỷ luật và liêm chính càng cao.

Đáng chú ý, theo PGS, TS Đỗ Chí Nghĩa, trong phát biểu gợi mở, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã chỉ ra một điểm rất quan trọng để khắc phục khoảng trống lâu nay trong tư duy về công tác cán bộ: chúng ta thường nói nhiều về trách nhiệm của người được bổ nhiệm, nhưng không phải lúc nào cũng làm rõ tương xứng trách nhiệm của người lựa chọn, giới thiệu và quyết định bố trí người đó.

PGS, TS Đỗ Chí Nghĩa nhận định, nếu đánh giá cán bộ chỉ dừng ở việc xếp loại thì đánh giá chưa thực sự trở thành công cụ quản trị, mà chỉ là một quy trình nhân sự đơn thuần. Đánh giá phải dẫn tới một quyết định: người này nên được giao việc gì, trao quyền đến đâu, cần bồi dưỡng thêm ở lĩnh vực nào, có thể đưa vào nguồn nào; và nếu không đáp ứng yêu cầu thì phải thay thế lúc nào.

Quan trọng hơn, người quyết định bố trí cán bộ cũng phải chịu trách nhiệm về chất lượng của quyết định ấy. "Không thể có tình trạng khi cán bộ hoàn thành tốt thì thành tích được ghi nhận cho tập thể, nhưng khi cán bộ bộc lộ yếu kém thì trách nhiệm chỉ quy về cá nhân người được bố trí", Ủy viên Ủy ban Văn hóa và Xã hội nêu rõ.

Đồng chí cho rằng, công tác cán bộ là một chuỗi quyết định có liên hệ với nhau: phát hiện - đánh giá - giới thiệu - lựa chọn - giao việc - kiểm tra - điều chỉnh. Nếu một mắt xích sai mà không được nhận diện thì hệ quả có thể kéo dài nhiều năm.

Điều này cũng đặt ra yêu cầu nâng cao chất lượng của chính người làm công tác cán bộ. Muốn lựa chọn đúng người thì người đánh giá phải có năng lực nhìn người, hiểu việc, biết kiểm chứng thông tin và dám chịu trách nhiệm về nhận định của mình. Khi trách nhiệm của người đánh giá và người quyết định được làm rõ hơn, công tác cán bộ sẽ giảm được tâm lý an toàn "không sai quy trình" sang yêu cầu đúng người, đúng việc, đúng thời điểm và đúng trách nhiệm.

Mở nguồn cán bộ để tìm đúng người đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ

Khẳng định đây là cách tư duy rất thông thoáng và thực tế trong công tác cán bộ, PGS, TS Đỗ Chí Nghĩa nhấn mạnh, muốn có "nguồn cán bộ mở" thì trước hết phải "mở từ cách nhìn về cán bộ". Cán bộ không chỉ là người trưởng thành từ một con đường tổ chức truyền thống. Trong nền kinh tế tri thức và xã hội số, năng lực quốc gia nằm ở rất nhiều nơi: trong các trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp công nghệ, doanh nghiệp tư nhân, các tổ chức quốc tế và cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài.

Vì vậy, PGS, TS Đỗ Chí Nghĩa cho rằng, cần chuyển từ tư duy "tìm người trong nguồn có sẵn" sang tư duy "tìm người đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ". Nhiệm vụ cần người như thế nào thì xây dựng nguồn theo yêu cầu đó. Cần chuẩn bị nguồn cán bộ mở, nhiều lớp, nhiều phương án; đồng thời phát triển tương xứng cả đội ngũ lãnh đạo, quản lý và chuyên gia chuyên môn sâu.

Muốn làm được điều này, cơ chế tuyển chọn phải có khả năng nhận diện năng lực thực tế, không chỉ căn cứ vào bằng cấp hay lý lịch nghề nghiệp. Có thể tuyển chọn qua các chương trình cạnh tranh, đề án cụ thể, sản phẩm công việc, bài toán thực tiễn hoặc nhiệm vụ thí điểm.

"Người giỏi công nghệ phải được nhìn qua năng lực công nghệ; người giỏi quản trị phải được nhìn qua năng lực giải quyết vấn đề; nhà khoa học phải được nhìn qua công trình, khả năng tạo ra tri thức và chuyển hóa tri thức thành giá trị", vị chuyên gia nêu quan điểm.

PGS, TS Đỗ Chí Nghĩa, Ủy viên Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội.

Đặc biệt, theo đại biểu Quốc hội Đỗ Chí Nghĩa, cần phân biệt rõ cán bộ lãnh đạo, quản lý với chuyên gia chuyên môn sâu. Không phải chuyên gia giỏi nào cũng cần trở thành cán bộ quản lý, và không phải nhà quản lý giỏi nào cũng có thể thay thế chuyên gia. Một nền quản trị hiện đại phải có cả hai lực lượng này và có cơ chế để họ phối hợp.

"Mở" không có nghĩa là hạ thấp tiêu chuẩn. Ngược lại, càng mở nguồn thì càng phải minh bạch tiêu chuẩn, cạnh tranh công bằng và kiểm chứng chặt chẽ kết quả. Cơ cấu trẻ, nữ, khoa học-kỹ thuật… có ý nghĩa trong tạo nguồn và bảo đảm tính đa dạng, nhưng cuối cùng người được lựa chọn phải chứng minh được năng lực đáp ứng nhiệm vụ.

Để tạo được "nguồn cán bộ mở", thực sự cạnh tranh bằng năng lực và đóng góp, PGS, TS Đỗ Chí Nghĩa đề xuất cơ chế: tạo ra "đường vào" đa dạng và "đường phát triển" linh hoạt.

Một người đang làm việc rất tốt ở doanh nghiệp tư nhân, trường đại học hoặc nước ngoài không nhất thiết phải đi lại toàn bộ con đường nghề nghiệp truyền thống mới có thể tham gia khu vực công. Có thể bắt đầu bằng một nhiệm vụ, một dự án, một vị trí chuyên gia, một chương trình hợp tác hoặc một cơ chế biệt phái; qua thực tiễn, nếu chứng minh được năng lực thì có thể mở rộng trách nhiệm.

Như vậy, "nguồn cán bộ mở" không chỉ là mở cửa để thu hút người ngoài vào, mà sâu hơn là mở hệ thống để năng lực có cơ hội được nhận diện và được sử dụng.

Thu hút nhân tài chỉ là bước đầu, sử dụng đúng mới là bước quyết định

Đối với vấn đề trọng dụng người tài, qua phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, có thể thấy cách tiếp cận về nhân tài đang được đặt trong bài toán năng lực quốc gia, không đơn thuần là chính sách nhân sự. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh trọng dụng nhân tài phải đi cùng cơ chế giao nhiệm vụ lớn, trao quyền thực chất và đánh giá bằng đóng góp; tạo môi trường tôn trọng sáng tạo, chấp nhận rủi ro nghiên cứu có kiểm soát.

Theo PGS, TS Đỗ Chí Nghĩa, quan điểm này thể hiện một bước chuyển quan trọng trong tư duy chiến lược về nhân tài: nhân tài không chỉ là vấn đề "có bao nhiêu người giỏi", mà là quốc gia có khả năng biến năng lực của những người giỏi thành năng lực phát triển hay không.

Một người tài nếu chỉ được mời về, được đãi ngộ tốt nhưng không được giao việc tương xứng, không có quyền quyết định, không có nguồn lực và luôn phải đi qua quá nhiều tầng nấc xin ý kiến thì năng lực của họ rất khó chuyển hóa thành kết quả. Vì vậy, trọng dụng nhân tài phải bắt đầu từ niềm tin được thể hiện bằng nhiệm vụ và quyền hạn cụ thể.

Để không chỉ "thu hút được người tài" mà quan trọng hơn là "giữ chân, trọng dụng và phát huy được người tài", biến tri thức và năng lực của họ thành năng suất, công nghệ và sức tự chủ của nền kinh tế, PGS, TS Đỗ Chí Nghĩa cho rằng cần thay đổi về cơ chế đãi ngộ, trao quyền, đánh giá và môi trường làm việc.

Cụ thể, đãi ngộ phải gắn với giá trị tạo ra, chứ không chỉ gắn với thâm niên hay vị trí hành chính. Người tạo ra công nghệ mới, công trình có giá trị, giải pháp nâng năng suất, mở ra thị trường hoặc giải quyết một bài toán lớn của quốc gia phải có cơ chế ghi nhận tương xứng. Đãi ngộ không chỉ là tiền lương, mà còn là điều kiện nghiên cứu, quyền tiếp cận nguồn lực, cơ hội phát triển nghề nghiệp và không gian sáng tạo.

Bên cạnh đó, phải trao quyền đi cùng trách nhiệm. Không thể yêu cầu một nhà khoa học tạo ra sản phẩm đột phá nhưng mọi quyết định chuyên môn đều phải xin phép nhiều tầng. Không thể giao cho một người đứng đầu nhiệm vụ lớn nhưng lại không trao đủ thẩm quyền và nguồn lực. Cần đặt rõ vấn đề giao nhiệm vụ lớn, trao quyền thực chất, bảo đảm nguồn lực và đánh giá theo đóng góp.

Một đề xuất nữa được PGS, TS Đỗ Chí Nghĩa đưa ra là đổi mới cách đánh giá người tài: không nên chỉ đánh giá bằng việc họ có làm đúng một quy trình quen thuộc hay không, mà phải nhìn vào giá trị họ tạo ra và mức độ đóng góp cho nhiệm vụ được giao. Với nghiên cứu khoa học và đổi mới sáng tạo, càng cần chấp nhận khả năng thất bại có kiểm soát. Một đề tài nghiên cứu thất bại về mặt kết quả cuối cùng nhưng tạo ra tri thức mới, loại bỏ một hướng đi sai hoặc mở ra hướng nghiên cứu mới không thể được đánh giá giống một sự thất bại do thiếu trách nhiệm.

"Điều này đòi hỏi phải phân biệt rất rõ rủi ro trong sáng tạo với sai phạm, trục lợi hoặc thiếu trách nhiệm. Chấp nhận rủi ro có kiểm soát không có nghĩa là nới lỏng kỷ luật. Ngược lại, phải có cơ chế thẩm định, giám sát, công khai và hậu kiểm đủ tốt để người dám đổi mới được bảo vệ, còn hành vi lợi dụng đổi mới để vi phạm thì phải được xử lý", đại biểu Quốc hội Đỗ Chí Nghĩa nêu ý kiến.

Vị chuyên gia của Ủy ban Văn hóa và Xã hội cũng lưu ý việc xây dựng môi trường làm việc mà ở đó người tài có thể làm việc cùng những người tài khác. Nhân tài không thể phát huy trong một hệ sinh thái thiếu dữ liệu, thiếu thiết bị, thiếu cộng sự, thiếu quyền tự chủ hoặc thiếu khả năng kết nối với doanh nghiệp và thị trường. Vì thế, cần liên thông trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp, khu vực công và khu vực tư; kết nối trí thức trong nước với người Việt Nam ở nước ngoài và chuyên gia quốc tế.

Tuy nhiên, đồng chí cho rằng, thu hút nhân tài mới chỉ là bước đầu; sử dụng đúng mới là bước quyết định; phát triển được đội ngũ kế cận và chuyển giao được tri thức mới là thành công bền vững. Một cá nhân xuất sắc không thể tự mình tạo ra năng lực quốc gia nếu tri thức của họ không được lan tỏa thành đội ngũ, thành tổ chức, thành công nghệ và thành sản phẩm.

"Chính sách nhân tài cần được thiết kế theo một vòng đời đầy đủ: phát hiện-thu hút -giao việc-trao quyền-bảo đảm nguồn lực-đánh giá bằng đóng góp-đãi ngộ tương xứng-phát triển đội ngũ kế cận-chuyển giao tri thức", PGS, TS Đỗ Chí Nghĩa nhấn mạnh. Nếu làm được như vậy, trọng dụng nhân tài không còn là câu chuyện "ưu đãi một số người giỏi", mà trở thành một phương thức nâng cao năng lực quốc gia.