Việt Nam có hai ứng viên cho Giải thưởng 'Nobel của văn học thiếu nhi'

Giải thưởng Hans Christian Andersen thành lập năm 1953 và được trao hai năm một lần. Giải thưởng vinh danh những tác giả và họa sĩ minh họa còn sống có đóng góp nổi bật, lâu dài và đột phá thông qua toàn bộ sự nghiệp sáng tạo dành cho trẻ em. Giải thưởng có hai hạng mục: Tác giả và Họa sĩ minh họa. Việc đánh giá không chỉ dựa trên một tác phẩm riêng lẻ mà xem xét tổng thể hành trình sáng tác, chất lượng nghệ thuật, tính nhất quán và những đóng góp nổi bật của ứng viên đối với văn học, nghệ thuật dành cho trẻ em.

Việc lựa chọn hai ứng viên là hoạt động của VBBY nhằm giới thiệu những cá nhân có đóng góp đáng ghi nhận cho văn học và nghệ thuật sách thiếu nhi Việt Nam, đồng thời thúc đẩy sự hiện diện của các sáng tạo Việt Nam trong đời sống văn học thiếu nhi quốc tế. Các ứng viên Việt Nam được hội đồng VBBY lựa chọn đều có ảnh hưởng sâu sắc đến hoạt động sáng tác và đóng góp cho văn học thiếu nhi nước nhà, có tư tưởng sáng tác sâu sắc và nhất quán cũng như có các ảnh hưởng không chỉ tại Việt Nam mà còn với thế giới thông qua các tác phẩm được dịch thuật ra ngôn ngữ khác, làm diễn giả, khách mời cho các sân chơi quốc tế.

Ứng viên hạng mục Tác giả dành cho Nguyễn Hữu Quỳnh Hương. Chị là tác giả, nhà nghiên cứu và người thúc đẩy văn hóa đọc. Trong sáng tác, chị theo đuổi một hướng tiếp cận giàu tính khám phá, đưa những vấn đề xã hội đương đại vào văn học dành cho trẻ em, đồng thời kết nối các chủ đề ấy với văn hóa, ký ức và chất liệu dân gian Việt Nam.

Tác giả Nguyễn Hữu Quỳnh Hương. 

Một nét đặc trưng trong sáng tác của Quỳnh Hương là sự quan tâm đến những trải nghiệm phức tạp của con người và thế giới mà trẻ em đang lớn lên trong đó. Thay vì giới hạn văn học thiếu nhi trong những câu chuyện mang tính giáo huấn hoặc những chủ đề quen thuộc, chị mở rộng không gian sáng tác đến các vấn đề như biến đổi khí hậu, sự dịch chuyển của con người, cái chết, nỗi mất mát và mối quan hệ giữa con người với tự nhiên.

Có thể kể đến như, trong Chạy mưa chạy nắng (Run: Rain or Shine), chị khai thác những tác động của biến đổi khí hậu và sự dịch chuyển sinh kế tại Đồng bằng sông Cửu Long thông qua trải nghiệm đời sống của những con người chịu ảnh hưởng từ môi trường biến đổi.

Tác phẩm đưa một vấn đề toàn cầu vào bối cảnh địa phương cụ thể, giúp độc giả tiếp cận khủng hoảng khí hậu không chỉ qua những khái niệm khoa học mà còn qua số phận, cảm xúc và mối quan hệ giữa con người với nơi chốn mình thuộc về.

Cuốn sách đã được giới thiệu ra thị trường quốc tế thông qua hoạt động trao đổi bản quyền, cho thấy khả năng kết nối những câu chuyện bắt nguồn từ Việt Nam với những mối quan tâm chung của độc giả nhiều nền văn hóa.

Với Dạo bước với thời gian, sáng tác của Quỳnh Hương chuyển sang một không gian trữ tình, dạo bước cùng các mùa trong năm, thời gian được khám phá như một trải nghiệm gắn với thiên nhiên, ký ức và sự biến đổi của vạn vật. Tác phẩm kết hợp thơ với những hình ảnh giàu tính biểu tượng, đồng thời đưa vào trang sách các yếu tố về cảnh quan, nghệ thuật, nghề thủ công và kiến trúc Việt Nam.

Cuốn sách được lựa chọn vào danh mục The White Ravens 2025 của Thư viện Thanh thiếu niên Quốc tế tại Munich, Đức, một danh mục giới thiệu những tác phẩm văn học thiếu nhi và thanh thiếu niên nổi bật từ nhiều nền văn hóa trên thế giới.

Tác giả Quỳnh Hương và buổi đọc sách cho học sinh Ấn Độ trong khuôn khổ Lễ hội văn học thiếu nhi Bookaroo, New Delhi, Ấn Độ năm 2024.

Tác giả Quỳnh Hương (áo dài xanh) đang chia sẻ về bộ sách Hít hà mùi đất nước tại Bảo tàng lịch sử Chiang Mai, Thái Lan năm 2024.

Trong Thư gửi Thần Chết (Dear Death), chị lựa chọn cái chết và sự mất mát, những chủ đề thường được xem là khó tiếp cận trong sách dành cho trẻ em, làm điểm khởi đầu cho một cuộc đối thoại về sự sống, cảm xúc và cách con người đối diện với những điều không thể tránh khỏi.

Bên cạnh những chủ đề đương đại, sáng tác của Quỳnh Hương còn thể hiện sự quan tâm đến văn hóa dân gian, ký ức cộng đồng và những biểu tượng văn hóa Việt Nam. Trong Ông buồn rầu ở Làng Chầm Chậm, chất liệu văn hóa truyền thống, trong đó có cảm hứng từ tranh dân gian Đông Hồ, được khai thác để mở ra câu chuyện về cảm xúc và đời sống tinh thần. Sự kết hợp giữa những chất liệu quen thuộc của văn hóa Việt với cách kể chuyện gần gũi với độc giả hôm nay cho thấy nỗ lực của chị trong việc đưa di sản ra khỏi phạm vi lưu giữ thuần túy, để di sản tiếp tục được diễn giải và tạo ra ý nghĩa mới trong đời sống trẻ em đương đại. 

Ứng viên hạng mục Họa sĩ minh họa là họa sĩ Tạ Huy Long.

Một trong những nét đặc sắc trong sáng tác của Tạ Huy Long là khả năng đưa những chất liệu thuộc về ký ức văn hóa và trí tưởng tượng dân tộc vào một hình thức biểu đạt có sức sống đối với độc giả đương đại. Từ truyền thuyết, truyện dân gian và những tác phẩm văn học kinh điển đến các câu chuyện lịch sử, anh không chỉ minh họa lại nội dung bằng hình ảnh mà còn kiến tạo một thế giới nghệ thuật có chiều sâu, trong đó đường nét, bố cục, màu sắc và không khí hình ảnh cùng tham gia kể chuyện. 

Họa sĩ Tạ Huy Long tại lễ trao giải văn học Dế Mèn của báo Thể thao & Văn hóa.

Điều này thể hiện qua những dự án minh họa như Lĩnh Nam chích quái, Dế Mèn phiêu lưu ký, Lá cờ thêu sáu chữ vàng và Cửa sổ.

Trong hành trình sáng tác của anh, năm 2025, với Yersin – Khúc hát Cá Ông, anh đảm nhiệm cả phần lời và minh họa, được phát triển theo hình thức tiểu thuyết bằng tranh với hơn 200 bức tranh. Tác phẩm cho thấy sự mở rộng vai trò của Tạ Huy Long từ họa sĩ minh họa sang người kể chuyện bằng hình ảnh, có khả năng tổ chức một thế giới tự sự xuyên suốt bằng sự phối hợp giữa ngôn từ và ngôn ngữ thị giác.

Họa sĩ Tạ Huy Long. 

Việc lựa chọn ứng viên cho Giải thưởng Hans Christian Andersen 2028 nằm trong nỗ lực dài hạn của VBBY nhằm giới thiệu những thành tựu của Việt Nam trong lĩnh vực văn học thiếu nhi, thúc đẩy sự ghi nhận đối với các tác giả và họa sĩ minh họa, đồng thời tăng cường giao lưu chuyên môn với mạng lưới sách thiếu nhi quốc tế.

Giải thưởng sẽ công bố danh sách tất cả ứng viên vào tháng 1.2027. Giải thưởng sẽ được trao vào tháng 8.2028 tại Tây Ban Nha.

Trâm Anh - Ảnh: VBBY cung cấp