Việt Nam đề xuất thiết lập cơ chế phối hợp phòng, chống tội phạm lừa đảo xuyên quốc gia

Thượng tướng Nguyễn Văn Long, Thứ trưởng Bộ Công an phát biểu tại Hội nghị quốc tế về phòng chống lừa đảo trực tuyến năm 2026

Tội phạm lừa đảo xuyên quốc gia thành thách thức an ninh phi truyền thống

Phát biểu tại Hội nghị quốc tế về phòng chống lừa đảo trực tuyến năm 2026 (ICCOS-2026) diễn ra ngày 23-9 tại Thủ đô Phnom Penh của Campuchia, Thượng tướng Nguyễn Văn Long, Thứ trưởng Bộ Công an Việt Nam khẳng định lừa đảo trực tuyến là vấn nạn toàn cầu, không phải vấn đề của riêng một quốc gia. Thứ trưởng nhấn mạnh, đấu tranh với loại tội phạm này không chỉ nhằm bảo vệ tài sản, tính mạng của người dân mà còn góp phần bảo đảm an ninh, nền tảng phát triển của mỗi quốc gia và an toàn của không gian số.

ICCOS-2026 diễn ra trong bối cảnh lừa đảo trực tuyến đang phát triển thành một nền kinh tế tội phạm xuyên biên giới, gắn kết buôn bán người, lao động cưỡng bức, rửa tiền, tội phạm có tổ chức và công nghệ cao. Interpol đánh giá, đây là một trong những loại tội phạm xuyên quốc gia nghiêm trọng và phát triển nhanh nhất thế giới, ngày càng đan xen với tội phạm có tổ chức và hoạt động buôn bán người. Trong khi đó, theo Văn phòng Liên hợp quốc về Ma túy và Tội phạm (UNODC), riêng tại Đông Á, Đông Nam Á, Australia và New Zealand, tổng thiệt hại do các vụ lừa đảo trong năm 2025 ước tính lên tới 114 tỷ USD. Con số này chưa bao gồm nhiều khu vực khác trên thế giới. Đáng lo ngại hơn, lợi nhuận khổng lồ đang được các tổ chức tội phạm tái đầu tư để mở rộng mạng lưới, mua công nghệ, thuê nhân lực và xây dựng những phương thức hoạt động ngày càng tinh vi. Lừa đảo trực tuyến vì thế đang chuyển từ những băng nhóm nhỏ lẻ sang một “nền kinh tế tội phạm” có sự phân công, liên kết và chuyên môn hóa cao.

Đáng chú ý, chính những người thực hiện hành vi lừa đảo đôi khi cũng là nạn nhân. UNODC ghi nhận tình trạng nhiều người bị dụ dỗ bằng các quảng cáo việc làm giả mạo, sau đó bị đưa vào các cơ sở lừa đảo, bị giam giữ và cưỡng bức thực hiện hành vi phạm tội đối với những nạn nhân ở cách xa hàng nghìn km. Thêm nữa, ranh giới giữa nạn nhân và người phạm tội vì thế trở nên phức tạp hơn. Một đường dây lừa đảo có thể đồng thời là tổ chức tội phạm, mạng lưới bóc lột lao động và đường dây buôn bán người. Đằng sau những tài khoản ảo, số điện thoại ảo và ví điện tử có thể là cả một chuỗi tội phạm được vận hành theo mô hình chuyên nghiệp. Cùng với đó, công nghệ mới đang trở thành “đòn bẩy” để tội phạm mở rộng quy mô. Tiền mã hóa, tài sản ảo, mã độc và trí tuệ nhân tạo có thể giúp tội phạm tự động hóa, cá nhân hóa và che giấu hoạt động lừa đảo. Các tổ chức tội phạm không chỉ sử dụng công nghệ mà trong nhiều trường hợp còn chủ động phát triển công cụ phục vụ mục đích phạm tội. Đáng chú ý, khi các tổ hợp lừa đảo quy mô lớn dễ bị phát hiện và triệt phá, tội phạm có xu hướng phân tán, cơ động hơn, phi tập trung hơn và có khả năng nhanh chóng chuyển địa bàn khi bị truy quét.

Hậu quả mà tội phạm lừa đảo trực tuyến gây ra không chỉ dừng ở những khoản tiền bị chiếm đoạt. Chúng còn làm tổn hại hoạt động kinh tế, ảnh hưởng môi trường đầu tư, du lịch, làm gia tăng các loại tội phạm liên quan và đặc biệt là bào mòn niềm tin của người dân vào các thể chế, hệ thống tài chính và pháp luật. Đây chính là lý do lừa đảo trực tuyến ngày càng được nhìn nhận như một mối đe dọa an ninh phi truyền thống, chứ không thuần túy là một loại tội phạm xuyên biên giới.

Không thể chống tội phạm xuyên biên giới bằng những nỗ lực đơn lẻ

Khi tội phạm hoạt động xuyên biên giới thì chống tội phạm cũng phải vượt qua biên giới. ICCOS-2026 với sự tham dự của đại biểu từ hơn 20 quốc gia và 14 tổ chức quốc tế, cùng đại diện khu vực tư nhân, học thuật và xã hội dân sự đã cho thấy yêu cầu cấp thiết phải hình thành một mặt trận hợp tác rộng hơn để ứng phó với vấn nạn này. Điều quan trọng trước hết là phải phá vỡ được các mắt xích trong chuỗi tội phạm.

Các cơ quan thực thi pháp luật cần tăng tốc chia sẻ thông tin xuyên biên giới, thiết lập các kênh liên lạc phản ứng nhanh và phối hợp điều tra theo thời gian thực. Cơ quan công tố cần những cơ chế hiệu quả hơn về tương trợ tư pháp, dẫn độ và thu thập chứng cứ điện tử. Các đơn vị tình báo tài chính phải có khả năng truy vết giao dịch đáng ngờ với tốc độ đủ nhanh để ngăn dòng tiền tẩu tán. Đặc biệt, truy dòng tiền phải trở thành một trọng tâm của cuộc chiến chống lừa đảo trực tuyến. Một đường dây có thể thay đổi địa điểm, thay số điện thoại, đóng tài khoản và dựng lên những danh tính mới. Nhưng dòng tiền luôn để lại dấu vết. Ngân hàng, tổ chức thanh toán, sàn giao dịch tài sản số và các doanh nghiệp tài chính công nghệ phải được kết nối hiệu quả với cơ quan thực thi pháp luật để phát hiện, phong tỏa và thu hồi tài sản phạm tội trước khi chúng bị chuyển ra ngoài tầm kiểm soát.

Khu vực tư nhân cũng không thể đứng ngoài cuộc chiến này. Nhà mạng có thể nhận diện hoạt động bất thường của SIM, ngân hàng phát hiện giao dịch đáng ngờ, nền tảng số phát hiện tài khoản, quảng cáo gian lận, các công ty an ninh mạng nhận diện hạ tầng độc hại, các sàn tài sản số theo dõi dòng tiền giữa những ví điện tử có dấu hiệu bất thường. Kết nối những năng lực đó với cơ quan thực thi pháp luật sẽ giúp chuyển từ cách xử lý từng vụ việc sang phá vỡ cả hệ sinh thái tội phạm. Đó cũng là tinh thần của chủ đề ICCOS-2026: “Cùng hành động hướng tới phá vỡ chuỗi và xóa bỏ lừa đảo trực tuyến”. Bởi nếu chỉ phá một mắt xích, những mắt xích còn lại sẽ tìm cách tự tái tạo. Muốn tạo ra hiệu quả bền vững, phải đồng thời đánh vào nhân lực, công nghệ, hạ tầng, dòng tiền và nơi trú ẩn của các mạng lưới tội phạm.

Kinh nghiệm của Việt Nam cho thấy phòng, chống lừa đảo trực tuyến phải được triển khai đồng bộ từ hoàn thiện thể chế, phòng ngừa xã hội, đấu tranh trấn áp đến hợp tác quốc tế. Phát biểu tại hội nghị, Thượng tướng Nguyễn Văn Long, Thứ trưởng Bộ Công an cho biết, việc triển khai đồng bộ các giải pháp về hoàn thiện thể chế, phòng ngừa xã hội, trấn áp tội phạm và hợp tác quốc tế đã góp phần giảm khoảng 30% số vụ lừa đảo trên không gian mạng trong năm 2026 so với 2025.

Tại hội nghị, Việt Nam đồng thời đề xuất tăng cường chia sẻ kinh nghiệm, phát huy trách nhiệm của doanh nghiệp công nghệ, viễn thông, tài chính; hoàn thiện pháp luật, củng cố an ninh mạng và thúc đẩy phê chuẩn Công ước Liên hợp quốc về chống tội phạm mạng (Công ước Hà Nội). Đáng chú ý, Việt Nam đề xuất thiết lập cơ chế phối hợp nhanh để chia sẻ thông tin, truy vết, phong tỏa và thu hồi tài sản phạm tội, bảo vệ và hồi hương an toàn nạn nhân; đồng thời mỗi quốc gia nên thành lập nhóm công tác phối hợp xác minh, điều tra và xử lý những đường dây, vụ án lừa đảo xuyên quốc gia phức tạp. Những đề xuất này cho thấy một hướng tiếp cận cần thiết, đó là không chỉ truy bắt kẻ lừa đảo mà phải bảo vệ nạn nhân, không chỉ thu hồi tiền mà phải triệt phá cả hệ thống tạo ra dòng tiền phạm pháp.

Lừa đảo trực tuyến đang phát triển với tốc độ mà những biện pháp đơn lẻ dù mạnh mẽ đến đâu cũng chưa đủ. Tội phạm đã tạo ra một mạng lưới toàn cầu thì cuộc chiến chống tội phạm cũng phải tạo ra một mạng lưới toàn cầu. Phá vỡ chuỗi lừa đảo trực tuyến không chỉ là bảo vệ những đồng tiền bị đánh cắp, mà còn là bảo vệ an ninh, trật tự xã hội, niềm tin và sự an toàn của mỗi người dân trong một thế giới ngày càng số hóa.