Việt Nam - Liên hợp quốc: Gần 5 thập kỷ đồng hành, từ nhận lại đến trao đi, vì hòa bình và phát triển

Ngày 20/9/1977, Việt Nam trở thành thành viên chính thức của LHQ. Trong ảnh: Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Ngoại giao Nguyễn Duy Trinh (thứ hai, từ phải sang) dự lễ kéo cờ Việt Nam tại trụ sở LHQ. (Ảnh: Tư Liệu)

Trong chuyến thăm Việt Nam tháng 10/2025 nhân dịp tham dự Lễ mở ký Công ước về phòng, chống tội phạm mạng, Tổng thư ký Liên hợp quốc António Guterres đã nhấn mạnh: “Tôi trông đợi và tin tưởng Việt Nam phát huy vai trò đóng góp vào xây dựng cấu trúc quan hệ quốc tế mới”.

Việt Nam luôn nỗ lực hết mình để từng ngày đáp ứng sự trông đợi đó, không chỉ của Tổng Thư ký Liên hợp quốc mà còn của cộng đồng quốc tế. Chuyến công tác của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Đoàn đại biểu cấp cao Việt Nam tham dự Phiên thảo luận cấp cao Đại hội đồng Liên hợp quốc khóa 81 tới đây là một minh chứng cho nỗ lực đó.

Chuyến công tác diễn ra trong thời điểm có ý nghĩa đặc biệt, khi Việt Nam và Liên hợp quốc đang hướng tới dấu mốc 50 năm đồng hành vào năm 2027.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm phát biểu tại phiên Thảo luận chung cấp cao Đại hội đồng Liên hợp quốc Khóa 79. (Ảnh: Lâm Khánh)

Từ những ngày đầu gian khó

Việt Nam chính thức gia nhập Liên hợp quốc ngày 20/9/1977. Trong những năm đầu sau khi đất nước thống nhất, các tổ chức thuộc hệ thống Liên hợp quốc đã tích cực hỗ trợ Việt Nam khắc phục hậu quả chiến tranh, phục hồi, tái thiết đất nước và cải thiện đời sống nhân dân.

Nhìn lại gần nửa thế kỷ qua, từ giai đoạn tái thiết đất nước sau chiến tranh đến thời kỳ phá thế bao vây cấm vận và từng bước hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, hợp tác giữa Việt Nam và Liên hợp quốc có ý nghĩa to lớn và có tác dụng tích cực, đáp ứng yêu cầu và lợi ích của Việt Nam trong từng giai đoạn, vừa góp phần tăng cường vai trò, tiếng nói và “dấu ấn” của Việt Nam tại Liên hợp quốc.

Trước Đổi Mới, trong bối cảnh vừa khắc phục hậu quả chiến tranh, vừa khôi phục nền kinh tế nghèo nàn, lạc hậu, Việt Nam nhận được hơn 500 triệu USD viện trợ từ Liên hợp quốc. Nguồn lực này đặc biệt có ý nghĩa trong những năm đất nước bị bao vây, cấm vận, góp phần hỗ trợ các chương trình phát triển xã hội, nhất là về giáo dục, y tế, chăm sóc và bảo vệ bà mẹ, trẻ em, dân số và kế hoạch hóa gia đình.

Trong giai đoạn 1986-1996, khi Việt Nam triển khai đường lối Đổi mới, hợp tác với Liên hợp quốc tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong hỗ trợ cải cách kinh tế - xã hội. Viện trợ không hoàn lại của Liên hợp quốc đạt hơn 630 triệu USD. Có những thời điểm, viện trợ từ Liên hợp quốc (LHQ) chiếm gần 60% tổng số viện trợ mà Việt Nam nhận được từ phương Tây và các nguồn ngoài khối xã hội chủ nghĩa.

Từ năm 2001-2005, theo đề nghị của Chính phủ Việt Nam, Liên hợp quốc chuyển mạnh hướng hỗ trợ kỹ thuật sang hỗ trợ các biện pháp cải cách về chính sách và thể chế kinh tế, doanh nghiệp nhà nước, đồng thời mở rộng sang các lĩnh vực khác như phòng, chống HIV/AIDS và các bệnh hiểm nghèo; hỗ trợ thực hiện quy chế dân chủ cơ sở, thực hiện quyền bình đẳng nam nữ, tổ chức hằng năm Hội nghị Nhóm tư vấn các nhà tài trợ...

Việt Nam tham gia thảo luận tại Hội đồng Bảo an về bảo vệ thường dân trong xung đột, góp phần thúc đẩy các giải pháp vì hòa bình và an ninh quốc tế. Trong ảnh: Phiên họp Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc (New York, 7/2021). (Nguồn: TTXVN)

Từng bước khẳng định mình

Nếu trong giai đoạn đầu, Việt Nam chủ yếu tiếp nhận sự hỗ trợ của Liên hợp quốc, cùng với quá trình đổi mới và hội nhập, vai trò của Việt Nam đang ngày càng thay đổi. Kế hoạch chiến lược chung Việt Nam - Liên hợp quốc giai đoạn 2017-2021 có tổng ngân sách 423 triệu USD, trong khi Khung hợp tác phát triển bền vững giai đoạn 2022-2026 có tổng ngân sách hơn 542 triệu USD.

Một dấu mốc đáng chú ý là Việt Nam trở thành một trong tám quốc gia trên thế giới được lựa chọn thí điểm sáng kiến “Thống nhất hành động - Một Liên hợp quốc". Việc xây dựng Ngôi nhà xanh chung Liên hợp quốc tại Hà Nội, khánh thành năm 2015, trở thành biểu tượng cho cách tiếp cận mới: Các cơ quan của Liên hợp quốc phối hợp chặt chẽ hơn để hỗ trợ những ưu tiên phát triển của quốc gia đối tác.

Những khuôn khổ hợp tác này cho thấy Liên hợp quốc không chỉ cung cấp nguồn lực, mà ngày càng tham gia sâu vào quá trình tư vấn chính sách, chia sẻ tri thức, kinh nghiệm và hỗ trợ Việt Nam nâng cao năng lực thể chế.

Từ năm 2007 đến 2011, đẩy mạnh thực hiện chính sách đối ngoại đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ quốc tế, Việt Nam đã tranh thủ diễn đàn Liên hợp quốc để tăng cường quan hệ với các tổ chức trong hệ thống Liên hợp quốc, mở rộng quan hệ song phương và đa phương với các nước và tổ chức quốc tế. Việt Nam cũng đã chủ động và tích cực phối hợp với các nước Không liên kết và đang phát triển để đấu tranh và bảo vệ các nguyên tắc cơ bản của Hiến chương Liên hợp quốc đồng thời bảo vệ lợi ích của các nước đang phát triển.

Việt Nam đã trở thành thành viên chính thức của Công ước Cấm vũ khí hóa học năm 1998; là một trong những nước đầu tiên ký Hiệp ước Cấm thử hạt nhân toàn diện năm 1996; là thành viên của Hội nghị Giải trừ quân bị năm 1996… Tháng 6/2014, Việt Nam đã lần đầu tiên cử lực lượng tham gia các hoạt động gìn giữ hòa bình của Liên hợp quốc.

Với những nỗ lực và đóng góp có hiệu quả đối với các hoạt động và quá trình phát triển của Liên hợp quốc, Việt Nam đã được cộng đồng quốc tế tín nhiệm, đánh giá cao, thể hiện rõ nhất qua việc chúng ta được bầu với số phiếu cao vào nhiều cơ quan của Liên hợp quốc, đặc biệt là Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc (nhiệm kỳ 2008-2009), Hội đồng Kinh tế-xã hội (hai nhiệm kỳ 1998-2000 và 2016-2018), Hội đồng Nhân quyền (nhiệm kỳ 2014-2016), Hội đồng Chấp hành UNESCO (nhiệm kỳ 2015-2019), Ủy ban Luật pháp quốc tế (nhiệm kỳ 2017 - 2021)…

Tháng 10/2025, Việt Nam đăng cai Lễ mở ký Công ước Liên hợp quốc về chống tội phạm mạng tại Hà Nội. (Ảnh: Thành Long)

Tự tin ghi dấu, chủ động kiến tạo

Hai lần đảm nhiệm cương vị Ủy viên không thường trực Hội đồng Bảo an, ba nhiệm kỳ là thành viên Hội đồng Nhân quyền, các nhiệm kỳ tại ECOSOC, ILC và nhiều cơ chế chuyên môn khác cho thấy mức độ tham gia ngày càng sâu rộng của Việt Nam vào hệ thống đa phương. Không chỉ tham gia, Việt Nam ngày càng chủ động đóng góp, đảm nhiệm nhiều trọng trách và đưa ra những sáng kiến được cộng đồng quốc tế ghi nhận.

Việc Việt Nam đăng cai Lễ mở ký Công ước Liên hợp quốc về chống tội phạm mạng vào tháng 10-2025 càng minh chứng cho vị thế mới. Công ước Hà Nội không chỉ là một sự kiện ngoại giao, mà còn phản ánh vai trò ngày càng chủ động của Việt Nam trong việc cùng cộng đồng quốc tế xây dựng khuôn khổ hợp tác để ứng phó với những thách thức mới.

Trong chuyến thăm chính thức Việt Nam lần thứ hai năm 2025, Tổng Thư ký Liên hợp quốc António Guterres đánh giá Việt Nam là “một trụ cột quan trọng của hệ thống đa phương” và mong muốn Việt Nam có vai trò lớn hơn trong cải tổ hệ thống quốc tế, giải quyết các thách thức toàn cầu.

Việc khởi xướng Nhóm bạn bè Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982 cũng thể hiện cách Việt Nam thúc đẩy những nguyên tắc mà mình coi trọng trong quan hệ quốc tế.

Cho đến nay, Việt Nam đã cử gần 1.400 lượt cán bộ, chiến sĩ tham gia các phái bộ gìn giữ hòa bình Liên hợp quốc tại Nam Sudan, Cộng hòa Trung Phi và khu vực Abyei. Hiện, Việt Nam xếp thứ 49/193 quốc gia về mức đóng góp ngân sách thường xuyên cho Liên hợp quốc và đóng góp hàng triệu USD cho các hoạt động cứu trợ nhân đạo của các cơ quan Liên hợp quốc.

Các nữ lực lượng Gìn giữ hoà bình Liên hợp quốc. (Nguồn: TTXVN)

Tâm thế của kỷ nguyên mới

Trong bối cảnh phát triển mới của đất nước, trong kỷ nguyên mới với nhiều ước vọng mới, đối ngoại đa phương cũng mang trong mình sứ mệnh quan trọng.

Tại Hội nghị quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết số 06-NQ/TW về triển khai đường lối đối ngoại Đại hội XIV của Đảng vừa qua (ngày 11/6), Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh một trong những định hướng lớn của đối ngoại Việt Nam trong kỷ nguyên mới là thể hiện trách nhiệm toàn cầu, tham gia đóng góp vào các vấn đề chung của cộng đồng quốc tế.

“Việt Nam cần phát huy tiếng nói tích cực, cung cấp ý tưởng, góp phần khôi phục lòng tin và tính hiệu quả của chủ nghĩa đa phương. Chúng ta cần tích cực đóng góp vào bảo vệ trật tự thế giới dựa trên luật pháp quốc tế và Hiến chương Liên hợp quốc; tham gia cải cách hệ thống quản trị chính trị, kinh tế toàn cầu theo hướng bình đẳng, công bằng hơn cũng như đề xuất các khuôn khổ, quy tắc, tiêu chuẩn quốc tế trong những lĩnh vực mới”, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh.

Trong lễ kỷ niệm 81 năm Quốc khánh Việt Nam vừa qua, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cũng khẳng định Việt Nam “ủng hộ hệ thống đa phương bình đẳng và công bằng với Liên hợp quốc làm trung tâm”. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cũng bày tỏ sẵn sàng để Việt Nam trở thành cầu nối cho hợp tác và đối thoại, đồng thời đóng góp ngày càng thiết thực hơn vào việc giải quyết những thách thức chung của toàn cầu.

Với tinh thần của đối ngoại đa phương trong kỷ nguyên mới, năm 2026, Việt Nam đảm nhiệm cương vị Chủ tịch Hội nghị kiểm điểm Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân lần thứ 11 và lần đầu tiên giữ chức Chủ tịch Hội nghị lần thứ 35 các quốc gia thành viên Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển.

Đại sứ Nguyễn Thị Vân Anh, Trưởng Phái đoàn thường trực Việt Nam bên cạnh UNESCO, giới thiệu dự thảo Nghị quyết về Thập kỷ quốc tế về văn hóa vì phát triển bền vững giai đoạn 2027-2036. (Ảnh: Chu Văn)

Những dấu mốc ấy không đơn thuần là sự ghi nhận đối với Việt Nam. Quan trọng hơn, đó là những diễn đàn để Việt Nam trực tiếp tham gia xử lý các vấn đề an ninh, phát triển và luật pháp quốc tế, đồng thời bảo vệ và thúc đẩy lợi ích quốc gia - dân tộc thông qua các biện pháp hòa bình và trên cơ sở luật pháp quốc tế.

Dấu ấn Việt Nam còn thể hiện qua những sáng kiến đã trở thành nghị quyết của Liên hợp quốc, từ thúc đẩy vai trò của phụ nữ trong bối cảnh hậu xung đột, bảo vệ cơ sở hạ tầng thiết yếu đối với người dân trong xung đột, đến Ngày Quốc tế phòng, chống dịch bệnh, Ngày Quốc tế vui chơi và Thập kỷ quốc tế về văn hóa vì phát triển bền vững 2027-2036.

Ngày 18/6, tại hội nghị lần thứ 36 của các quốc gia thành viên Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển diễn ra tại Trụ sở Liên hợp quốc, PGS.TS. Nguyễn Thị Lan Anh, ứng cử viên của Việt Nam, đã trúng cử thẩm phán Tòa án quốc tế về Luật Biển (ITLOS) nhiệm kỳ 2026-2035 với số phiếu cao hàng đầu trong các ứng cử viên. Đây là lần đầu tiên Việt Nam có chuyên gia pháp lý quốc tế được bầu làm thẩm phán ITLOS, một trong những cơ quan tài phán quốc tế quan trọng nhất về luật biển.

Trong khí thế chung của đối ngoại Việt Nam hôm nay, ngoại giao đa phương nói chung và ngoại giao đa phương tại Liên hợp quốc nói riêng vẫn nỗ lực mỗi ngày, tự nhiên như “hơi thở” để khẳng định vai trò, vị thế và tiếng nói của một dân tộc yêu chuộng hòa bình và khát khao phát triển, đóng góp cho thịnh vượng chung.

Năm thập kỷ qua đi, thành tựu lớn nhất của quan hệ Việt Nam - Liên hợp quốc là giá trị trưởng thành của một mối quan hệ đồng hành và hợp tác. Việt Nam từ vị trí được hỗ trợ tái thiết chuyển sang hợp tác phát triển; từ việc tham gia các hoạt động đa phương đến chủ động đề xuất sáng kiến; trở thành thành viên tích cực, có trách nhiệm và ngày càng có tiếng nói trong những vấn đề chung của thế giới.

Có thể nói, xuyên suốt nửa thế kỷ, Việt Nam kiên định và không ngừng nỗ lực kiến tạo một hình ảnh Việt Nam tại Liên hợp quốc: một đất nước độc lập, tự chủ, yêu chuộng hòa bình; tự tin bước vào một giai đoạn phát triển mới, rộng mở với thế giới và sẵn sàng đồng hành, đóng góp vào những nỗ lực chung của cộng đồng quốc tế.