Việt Nam trước ngã rẽ phát triển xanh bền vững và thách thức khí hậu

Thách thức khí hậu

Báo cáo "Khí hậu và Phát triển Quốc gia" của Ngân hàng Thế giới (WB) chỉ rõ, để đạt mục tiêu trở thành nước thu nhập cao vào năm 2045, Việt Nam phải song hành hai lộ trình: tăng cường khả năng chống chịu và giảm phát thải carbon.

Trong hơn hai thập kỷ qua, Việt Nam đã đạt tốc độ tăng trưởng GDP trung bình khoảng 6–7%/năm. Thu nhập bình quân đầu người năm 2025 ước tính đạt khoảng 4.745 USD theo số liệu của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), tăng từ mức 4.536 USD năm 2024 (tăng trưởng khoảng 4,6%). Thành tựu này giúp hàng chục triệu người thoát nghèo, đưa Việt Nam trở thành một trong những nền kinh tế năng động nhất Đông Nam Á.

Tuy nhiên, chuyên gia chuyển đổi xanh Phạm Hoài Trung cho rằng, biến đổi khí hậu đang trở thành lực cản trực tiếp. Với đường bờ biển dài 3.260 km, Việt Nam nằm trong nhóm 5 quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất từ nước biển dâng. Theo ước tính, nếu mực nước biển tăng thêm 1 mét, khoảng 10% dân số và 12% diện tích đất nông nghiệp có thể bị ảnh hưởng. Đồng bằng sông Cửu Long – vựa lúa của cả nước – đang mất trung bình 500 ha đất mỗi năm do xói mòn và sạt lở. Thiên tai gây thiệt hại kinh tế khoảng 3–5% GDP/năm, tương đương hàng tỷ USD.

Muốn phát triển bền vững Việt Nam phải song hành lộ trình xây dựng khả năng chống chịu và lộ trình giảm phát thải. WB khuyến nghị Việt Nam cần đầu tư mạnh vào hạ tầng bền vững và hệ thống cảnh báo sớm. Hiện nay, chỉ khoảng 35% dân số được tiếp cận hệ thống cảnh báo thiên tai hiệu quả. Việc mở rộng mạng lưới này có thể giảm tới 60% thiệt hại về người trong các trận bão lớn.

Biến đổi khí hậu đang trở thành lực cản trực tiếp để Việt Nam đạt mục tiêu trở thành nước thu nhập cao vào năm 2045.

Ngoài ra, quy hoạch đô thị cần tính đến yếu tố khí hậu. Dự báo đến năm 2030, 40% dân số Việt Nam sẽ sống ở đô thị, trong đó nhiều thành phố ven biển như Hải Phòng, Đà Nẵng, TP Hồ Chí Minh đối mặt nguy cơ ngập lụt nghiêm trọng.

Để thực hiện lộ trình phát triển thích ứng với khí hậu và phát thải ròng bằng “0”, dự kiến Việt Nam sẽ cần đầu tư thêm khoảng 6,8% GDP, tương đương 368 tỷ USD, từ nay đến năm 2040, báo cáo của WB xác định.

Việt Nam hiện là một trong những nước có tốc độ tăng trưởng nhu cầu điện nhanh nhất thế giới, với mức tăng trung bình 9–10%/năm. Năng lượng than vẫn chiếm hơn 50% sản lượng điện. Nếu không thay đổi, lượng phát thải CO₂ sẽ tăng gấp đôi vào năm 2035.

“Báo cáo của WB đề xuất chuyển dịch sang năng lượng tái tạo. Việt Nam có tiềm năng điện gió ngoài khơi lên tới 600 GW, gấp nhiều lần nhu cầu hiện tại. Điện mặt trời cũng đã bùng nổ, với công suất lắp đặt đạt 16,5 GW năm 2020, đưa Việt Nam vào nhóm 10 quốc gia hàng đầu thế giới về năng lượng mặt trời”, TS Nguyễn Thị Thanh Tâm thuộc Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh chia sẻ.

Lộ trình khử carbon và bài toán huy động nguồn lực 370 tỷ USD

Theo chuyên gia ESG Phạm Hoài Trung, lộ trình khử carbon sẽ đưa Việt Nam tiến tới mục tiêu phát thải khí nhà kính ròng bằng “0” vào năm 2050. Muốn vậy, Việt Nam cần đầu tư lớn vào năng lượng, giao thông, nông nghiệp và công nghiệp.

“Các khoản đầu tư ngành sẽ cần được hỗ trợ bởi công cụ định giá carbon. Công cụ này sẽ thay đổi hành vi và giúp huy động vốn cho quá trình chuyển đổi. Ví dụ, việc tăng thuế carbon lên 29 USD trên mỗi tấn carbon dioxide tương đương vào năm 2030 và 90 USD trên mỗi tấn carbon dioxide tương đương vào năm 2040, sẽ tạo ra nguồn thu bổ sung 80 tỷ USD”, ông Trung nêu.

Các biện pháp hỗ trợ sẽ giúp Việt Nam đạt được mục tiêu phát thải ròng bằng 0 mà không làm chậm tốc độ tăng trưởng GDP. Trong lộ trình khử carbon, tổng nhu cầu vốn cho Việt Nam giai đoạn 2022 – 2040 lên tới 114 tỷ USD, chủ yếu để hỗ trợ quá trình chuyển dịch năng lượng (khoảng 64 tỷ USD), một phần cho công nghiệp, giao thông và nông nghiệp (17 tỷ USD) và các chương trình hỗ trợ xã hội (33 tỷ USD).

Theo ước tính, nếu Việt Nam đầu tư vào năng lượng tái tạo và hạ tầng xanh, có thể tạo thêm 1,2 triệu việc làm mới đến năm 2030. Đồng thời, giảm phụ thuộc vào than sẽ giúp tiết kiệm khoảng 10 tỷ USD chi phí nhập khẩu nhiên liệu mỗi năm. Kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp – như tái sử dụng phụ phẩm lúa gạo, cà phê – có thể giảm phát thải tới 20% và tăng thu nhập cho nông dân.

“Chi phí đầu tư ban đầu cho hạ tầng xanh và năng lượng tái tạo rất lớn, ước tính cần khoảng 370 tỷ USD trong 30 năm tới. Đây là con số vượt quá khả năng ngân sách nhà nước, đòi hỏi huy động mạnh mẽ nguồn vốn tư nhân và quốc tế", chuyên gia Phạm Hoài Trung cảnh báo.

WB khuyến nghị Việt Nam cần cải cách thể chế để khuyến khích doanh nghiệp tham gia. Hiện tỷ lệ tín dụng xanh mới chiếm khoảng 4,2% tổng dư nợ. Việc phát triển trái phiếu xanh, quỹ khí hậu và cơ chế định giá carbon sẽ là chìa khóa.

Việt Nam đã cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Đây là mục tiêu đầy tham vọng, nhưng nếu thành công, Việt Nam sẽ vừa đạt mục tiêu thu nhập cao vào năm 2045, vừa trở thành hình mẫu phát triển bền vững trong khu vực.

Báo cáo của WB không chỉ là lời cảnh báo, mà còn là bản đồ định hướng cho Việt Nam trong ba thập kỷ tới. Chống chịu và giảm phát thải phải song hành – đó không chỉ là yêu cầu môi trường, mà còn là điều kiện tiên quyết để Việt Nam thịnh vượng và phát triển bền vững.

Giới chuyên gia cho rằng, việc Hiệp hội Chuyển đổi Xanh Việt Nam (VGA) được thành lập vào thời điểm này là bước đi cần thiết, đặt dấu mốc quan trọng, khẳng định quyết tâm chung tay vì mục tiêu phát triển bền vững.

VGA ra đời nhằm kết nối các doanh nghiệp, tổ chức, chuyên gia và cộng đồng, tạo diễn đàn hợp tác, chia sẻ kinh nghiệm, thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực năng lượng sạch, kinh tế tuần hoàn và bảo vệ môi trường. Đây không chỉ là bước đi chiến lược để thích ứng với xu thế toàn cầu mà còn thể hiện trách nhiệm xã hội, góp phần xây dựng tương lai xanh, an toàn và thịnh vượng cho các thế hệ mai sau.

Việt Anh