Việt Nam từng bước áp dụng Nguyên tắc Méndez, củng cố pháp quyền

Chương trình tập huấn giảng viên nguồn - Hướng dẫn thực hiện Nguyên tắc Méndez ở Việt Nam

Từ tra hỏi đến phỏng vấn điều tra

Trong 3 ngày từ 22 đến 24-9, Bộ Công an phối hợp với Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) tại Việt Nam tổ chức chương trình “Tập huấn giảng viên nguồn - Hướng dẫn thực hiện Nguyên tắc Méndez ở Việt Nam”. Chương trình nhằm trang bị kiến thức, kỹ năng, phương pháp thực hành về Nguyên tắc Méndez trong hoạt động lấy lời khai, phỏng vấn điều tra, đồng thời xây dựng đội ngũ giảng viên nguồn để tiếp tục phổ biến và triển khai trong thực tiễn. Nguyên tắc Méndez là bộ chuẩn mực quốc tế về phỏng vấn hiệu quả trong điều tra và thu thập thông tin, được công bố năm 2021, mang tên luật sư Argentina Juan E. Méndez, cựu báo cáo viên đặc biệt của Liên hợp quốc về chống tra tấn. Bộ nguyên tắc ra đời nhằm thúc đẩy thay thế các phương thức tra hỏi mang tính cưỡng ép bằng phương pháp phỏng vấn dựa trên khoa học, pháp luật và đạo đức.

Điểm cốt lõi của Nguyên tắc Méndez nằm ở sự thay đổi tư duy, theo đó không lấy việc buộc một người phải nhận tội làm thước đo của hiệu quả điều tra, mà tập trung thu thập thông tin chính xác, đáng tin cậy và có thể kiểm chứng. Phỏng vấn hiệu quả phải dựa trên khoa học, pháp luật và đạo đức; tạo dựng môi trường giao tiếp phù hợp; tôn trọng các bảo đảm tố tụng và phẩm giá của người được phỏng vấn. Đây là sự thay đổi có ý nghĩa sâu sắc bởi trong điều tra hình sự, mục tiêu cuối cùng không phải là một lời thú nhận bằng mọi giá, mà là sự thật khách quan được chứng minh bằng hệ thống chứng cứ hợp pháp.

Các nghiên cứu về phỏng vấn điều tra cũng cho thấy, những phương pháp dựa trên quan hệ hợp tác, không cưỡng ép có thể giúp thu thập thông tin đáng tin cậy hơn, trong khi các phương pháp gây áp lực có nguy cơ làm phát sinh thông tin sai lệch hoặc lời thú tội giả. Chính vì vậy, Nguyên tắc Méndez đặt hoạt động phỏng vấn trong mối quan hệ thống nhất giữa hiệu quả điều tra và bảo vệ quyền con người, thay vì coi đây là hai mục tiêu đối lập.

Điều quan trọng là Nguyên tắc Méndez không phải một điều ước quốc tế và không tạo ra nghĩa vụ pháp lý mới đối với các quốc gia. Đây là một khung tham chiếu dựa trên khoa học, pháp luật và kinh nghiệm thực tiễn, giúp các quốc gia cụ thể hóa tốt hơn những nghĩa vụ đã có về phòng, chống tra tấn và bảo vệ quyền con người. Bộ nguyên tắc gồm sáu nhóm nội dung về nền tảng, thực hành, tình trạng dễ bị tổn thương, đào tạo, trách nhiệm giải trình và triển khai ở cấp quốc gia. Chính đặc điểm này tạo dư địa để Việt Nam tiếp thu có chọn lọc, phù hợp với hệ thống pháp luật, điều kiện thể chế và yêu cầu thực tiễn trong nước.

Pháp quyền được thể hiện trong từng khâu tố tụng

Sau hơn một thập niên tham gia Công ước Liên hợp quốc về chống tra tấn (CAT) vào năm 2015, Việt Nam đã có bước tiến đáng kể trong việc chuyển hóa các nghĩa vụ quốc tế thành quy định và cơ chế thực thi trong nước. Từ đó đến nay, việc thực thi Công ước được triển khai không chỉ bằng những cam kết quốc tế mà còn bằng quá trình nội luật hóa và hoàn thiện các cơ chế phòng ngừa trong tố tụng hình sự.

Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 đã ghi nhận nhiều bảo đảm quan trọng, trong đó có nguyên tắc suy đoán vô tội, quyền bào chữa và quy định người bị buộc tội không bị buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận mình có tội. Pháp luật cũng quy định việc hỏi cung bị can tại cơ sở giam giữ hoặc trụ sở cơ quan điều tra phải được ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh, tạo thêm một cơ chế kiểm soát quan trọng đối với hoạt động tố tụng. Đây là những bước tiến quan trọng, bởi pháp quyền không chỉ được đo bằng số lượng văn bản pháp luật được ban hành.

Ngày 9-2-2024, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 174/QĐ-TTg phê duyệt Báo cáo quốc gia lần thứ hai của Việt Nam về thực thi Công ước CAT; Bộ Ngoại giao được giao phối hợp với Bộ Công an thực hiện các thủ tục cần thiết để gửi báo cáo tới Ủy ban Chống tra tấn, đồng thời Bộ Công an tiếp tục chuẩn bị cho phiên trình bày và trả lời trước Ủy ban. Việt Nam sau đó đã chính thức nộp báo cáo quốc gia lần thứ hai vào tháng 3-2024. Các cơ quan chức năng tiếp tục triển khai kế hoạch thực hiện Công ước và chuẩn bị cho quá trình đối thoại với Ủy ban Chống tra tấn.

Trong quá trình đó, hệ thống ghi âm, ghi hình có âm thanh trong hỏi cung được mở rộng. Từ việc thí điểm tại 45 cơ sở, đến năm 2025 Việt Nam đã trang bị thiết bị ghi âm, ghi hình tại 204 phòng hỏi cung, thiết lập 25 phòng giám sát và lưu trữ dữ liệu tại 25 trại tạm giam, nhà tạm giữ, cùng hàng nghìn bộ thiết bị cho công an các đơn vị, địa phương. Những con số này cho thấy phòng, chống tra tấn không còn chỉ là thực hiện các cam kết quốc tế, mà đã trở thành một phần của quá trình cải cách pháp luật và nghiệp vụ trong nước. Tuy nhiên, thiết bị chỉ là công cụ; ghi âm, ghi hình có thể tạo ra cơ chế giám sát, minh bạch hóa quá trình hỏi cung, nhưng để nâng cao chất lượng điều tra một cách căn bản, yếu tố con người vẫn có ý nghĩa quyết định. Một cán bộ điều tra cần được trang bị không chỉ kiến thức pháp luật mà cả kỹ năng phỏng vấn, kỹ năng giao tiếp, hiểu biết về tâm lý, khả năng đánh giá thông tin và phương pháp kiểm chứng lời khai. Đó cũng là lý do đào tạo trở thành một trong 6 trụ cột của Nguyên tắc Méndez.

Đối với Việt Nam, áp dụng Nguyên tắc Méndez không phải là sao chép nguyên xi một mô hình nước ngoài. Ngay chính bộ nguyên tắc này cũng nhấn mạnh yêu cầu triển khai ở cấp quốc gia, bao gồm việc điều chỉnh phù hợp với hệ thống pháp luật, thể chế và năng lực thực thi của từng nước. Thế nên, với chúng ra quan trọng hơn là đã tiếp thu tinh thần cốt lõi, điều tra hướng tới sự thật; thông tin được thu thập bằng phương pháp khoa học; quyền và phẩm giá con người được tôn trọng; các bảo đảm tố tụng được thực hiện; hoạt động của cơ quan công quyền diễn ra minh bạch và có trách nhiệm giải trình.

Giá trị của Nguyên tắc Méndez đối với Việt Nam không nằm ở việc “có áp dụng” một bộ nguyên tắc quốc tế hay không, mà ở việc những nguyên tắc ấy được chuyển hóa thành năng lực nghề nghiệp, quy trình nghiệp vụ và văn hóa pháp quyền trong thực tiễn. Trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền, những thay đổi như vậy có thể nhận thấy ở những khâu cụ thể như lấy lời khai, hỏi cung, thu thập và đánh giá chứng cứ, và tinh thần thượng tôn pháp luật được kiểm nghiệm rõ nhất.

Việc Việt Nam từng bước nghiên cứu, đào tạo và đưa Nguyên tắc Méndez vào thực tiễn vì thế mang ý nghĩa vượt ra ngoài một phương pháp nghiệp vụ. Đó là bước chuyển từ yêu cầu “không được vi phạm” sang chủ động xây dựng phương thức làm việc giúp phòng ngừa vi phạm; từ bảo đảm quyền con người trên văn bản sang củng cố các điều kiện để quyền ấy được bảo đảm trong thực tế. Đó cũng chính là một biểu hiện cụ thể của pháp quyền khi quyền lực công được thực thi trong khuôn khổ pháp luật, hoạt động điều tra hướng tới sự thật bằng phương pháp chuyên nghiệp, còn phẩm giá con người được tôn trọng ngay cả trong những thời điểm mà quyền lực Nhà nước được sử dụng mạnh mẽ nhất. Phát biểu nhân dịp diễn ra chương trình “Tập huấn giảng viên nguồn - Hướng dẫn thực hiện Nguyên tắc Méndez ở Việt Nam”, Phó trưởng Đại diện thường trú UNDP tại Việt Nam Francesca Nardini đã đánh giá cao nỗ lực của Việt Nam trong việc đưa phương pháp này vào áp dụng trong nước, đồng thời cho rằng đây là một bước tiến quan trọng trong quá trình củng cố pháp quyền tại Việt Nam.