Viksit Bharat 2047 của Ấn Độ: Khi an ninh năng lượng trở thành ưu tiên chiến lược

An ninh năng lượng trở thành ưu tiên chiến lược

Những diễn biến căng thẳng kéo dài tại Tây Á tiếp tục làm nổi bật tính dễ tổn thương của hệ thống năng lượng toàn cầu. Nguy cơ gián đoạn nguồn cung dầu khí qua eo biển Hormuz - tuyến hàng hải vận chuyển khoảng 20% lượng dầu tiêu thụ toàn cầu, đã khiến nhiều nền kinh tế nhập khẩu năng lượng phải rà soát lại chiến lược bảo đảm an ninh năng lượng. Trong bối cảnh đó, trọng tâm chính sách đang dịch chuyển từ mục tiêu chuyển đổi năng lượng đơn thuần sang xây dựng các hệ thống năng lượng có khả năng chống chịu tốt hơn trước các cú sốc địa chính trị.

Những địa phương như Rajasthan, Gujarat hay Tamil Nadu sở hữu tiềm năng điện mặt trời và điện gió vượt trội. Nguồn: government.economictimes.indiatimes.com

Đối với Ấn Độ, thách thức này đặc biệt rõ nét. Nền kinh tế lớn thứ tư thế giới hiện vẫn phải nhập khẩu gần 90% nhu cầu dầu thô, tương đương khoảng 5 triệu thùng/ngày. Điều đó khiến mọi biến động của giá dầu quốc tế nhanh chóng tác động đến lạm phát, cán cân thanh toán, tỷ giá, chi phí vận tải và sản xuất, qua đó ảnh hưởng trực tiếp đến tốc độ tăng trưởng kinh tế.

Trong nhiều năm qua, New Delhi đã triển khai nhiều biện pháp nhằm giảm thiểu rủi ro như đa dạng hóa nguồn nhập khẩu dầu, mở rộng kho dự trữ dầu chiến lược và tăng cường hợp tác với các nhà cung cấp tại Trung Đông, Nga, Mỹ hay châu Phi. Tuy nhiên, các công cụ này chủ yếu giúp ứng phó với những cú sốc ngắn hạn. Về lâu dài, bài toán cốt lõi vẫn là giảm dần sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu thông qua phát triển các nguồn năng lượng trong nước.

Chính vì vậy, ngành điện được xem là trụ cột trong chiến lược an ninh năng lượng mới của Ấn Độ. Không giống dầu mỏ hay khí đốt, điện có thể được sản xuất ngày càng nhiều từ các nguồn năng lượng tái tạo như điện mặt trời, điện gió, thủy điện và điện hạt nhân, kết hợp với các công nghệ lưu trữ năng lượng, lưới điện thông minh và quản lý nhu cầu tiêu thụ.

Những năm gần đây, quá trình chuyển đổi năng lượng của Ấn Độ đã đạt nhiều kết quả đáng chú ý. Theo số liệu mới nhất của Bộ Năng lượng mới và Năng lượng tái tạo (MNRE), công suất điện từ các nguồn phi hóa thạch đã chiếm hơn một nửa tổng công suất phát điện lắp đặt của cả nước, vượt mốc mục tiêu đề ra trước thời hạn. Chính phủ Ấn Độ đồng thời tiếp tục duy trì mục tiêu đạt khoảng 500GW công suất điện phi hóa thạch vào năm 2030 và hiện thực hóa cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2070.

Tuy nhiên, thành tựu này cũng cho thấy thách thức mới. Mặc dù các nguồn năng lượng sạch chiếm hơn 50% công suất lắp đặt, tỷ trọng điện năng thực tế được tạo ra vẫn thấp hơn đáng kể do đặc tính phụ thuộc vào thời tiết và những hạn chế của hệ thống truyền tải, lưu trữ cũng như điều độ điện. Điều đó đồng nghĩa với việc bài toán của Ấn Độ không còn chỉ là xây dựng thêm các dự án năng lượng tái tạo mà là bảo đảm lượng điện sạch có thể được cung cấp ổn định, liên tục với chi phí hợp lý cho toàn bộ nền kinh tế.

Giới quan sát nhận định, trọng tâm của quá trình chuyển đổi đang dịch chuyển từ mở rộng công suất sang nâng cao độ tin cậy của hệ thống điện. Đây cũng được xem là điều kiện tiên quyết để năng lượng sạch thực sự trở thành nền tảng của tăng trưởng bền vững và an ninh năng lượng quốc gia.

Cải cách hệ thống điện - chìa khóa cho mục tiêu Viksit Bharat 2047

Viksit Bharat 2047 là tầm nhìn phát triển dài hạn do Chính phủ Ấn Độ đề ra, hướng tới đưa đất nước trở thành quốc gia phát triển vào năm 2047, đúng dịp kỷ niệm 100 năm giành độc lập. Chiến lược này đặt mục tiêu duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế cao, thúc đẩy công nghiệp hóa, phát triển hạ tầng hiện đại, nâng cao năng lực khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo, đồng thời bảo đảm phát triển bền vững. Trong đó, xây dựng một hệ thống năng lượng an toàn, tin cậy và có khả năng tự chủ được xem là một trong những điều kiện tiên quyết.

Để hiện thực hóa tầm nhìn đó, nhu cầu năng lượng của Ấn Độ được dự báo sẽ tiếp tục tăng mạnh trong hai thập niên tới. Quá trình công nghiệp hóa, mở rộng sản xuất công nghệ cao, phát triển trung tâm dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, giao thông điện hóa và đô thị hóa sẽ khiến nhu cầu điện tăng nhanh hơn nhiều so với giai đoạn trước.

Trong bối cảnh đó, thách thức của Ấn Độ không chỉ nằm ở việc tạo thêm nguồn điện mà còn phải xây dựng một hệ thống điện linh hoạt, có khả năng hấp thụ tỷ trọng ngày càng lớn của năng lượng tái tạo mà vẫn duy trì sự ổn định của lưới điện.

Một đặc điểm đáng chú ý của quá trình chuyển đổi năng lượng tại Ấn Độ là sự khác biệt rất lớn giữa các bang. Những địa phương như Rajasthan, Gujarat hay Tamil Nadu sở hữu tiềm năng điện mặt trời và điện gió vượt trội nên thu hút phần lớn các dự án đầu tư. Trong khi đó, nhiều bang phía Đông như Jharkhand, Odisha hay Chhattisgarh vẫn phụ thuộc đáng kể vào ngành than đá, cả về sản xuất điện, việc làm lẫn nguồn thu ngân sách.

Bên cạnh khác biệt về tài nguyên, năng lực quản lý, tình hình tài chính của các công ty phân phối điện (DISCOM), chất lượng hạ tầng truyền tải và cơ chế điều tiết cũng rất không đồng đều giữa các bang. Điều này khiến quá trình chuyển đổi năng lượng diễn ra với tốc độ khác nhau và tiềm ẩn nguy cơ hình thành “hai tốc độ phát triển”, khi một số địa phương nhanh chóng chuyển sang nền kinh tế xanh trong khi những nơi khác vẫn mắc kẹt với mô hình cũ.

Theo các chuyên gia của Tổ chức Nghiên cứu Quan sát (ORF), giai đoạn tiếp theo của quá trình chuyển đổi cần chuyển trọng tâm từ các chỉ tiêu về quy mô sang hiệu quả vận hành của toàn hệ thống. Thay vì chỉ đánh giá bằng số gigawatt công suất mới được bổ sung, các chính sách cần hướng tới những tiêu chí như khả năng cung cấp điện liên tục 24/7, tính linh hoạt của lưới điện, sức khỏe tài chính của các doanh nghiệp điện lực, khả năng huy động vốn tư nhân và mức độ công bằng trong chuyển đổi giữa các địa phương.

Từ các cuộc tham vấn với cơ quan quản lý, doanh nghiệp và giới chuyên gia, ORF đề xuất bốn nhóm cải cách trọng tâm nhằm hiện thực hóa mục tiêu Viksit Bharat 2047. Thứ nhất, tăng cường đầu tư vào hạ tầng truyền tải, lưu trữ năng lượng và lưới điện thông minh để nâng cao độ tin cậy của hệ thống. Thứ hai, cải thiện sức khỏe tài chính và năng lực quản trị của các công ty phân phối điện nhằm giảm thất thoát và tạo điều kiện tiếp nhận các công nghệ mới. Thứ ba, hoàn thiện cơ chế thị trường điện theo hướng linh hoạt hơn để thu hút đầu tư và tối ưu hóa vận hành. Cuối cùng, xây dựng các lộ trình chuyển đổi phù hợp với điều kiện của từng bang thay vì áp dụng một mô hình thống nhất trên phạm vi cả nước.

Cách tiếp cận này phản ánh quan điểm rằng quá trình chuyển đổi năng lượng của Ấn Độ không phải là một cuộc cải cách đơn lẻ ở cấp quốc gia, mà là tập hợp của nhiều lộ trình chuyển đổi cấp địa phương với những điều kiện và ưu tiên khác nhau. Việc phối hợp hiệu quả giữa chính quyền trung ương và các bang sẽ quyết định liệu năng lượng sạch có thể trở thành động lực mới cho tăng trưởng, nâng cao năng lực cạnh tranh và củng cố tự chủ chiến lược của Ấn Độ hay không.

Trong bối cảnh kinh tế thế giới đối mặt nhiều bất ổn và xu hướng bảo đảm an ninh năng lượng ngày càng được đề cao, hành trình hướng tới Viksit Bharat 2047 cho thấy mục tiêu của Ấn Độ không còn dừng ở việc sở hữu nhiều công suất năng lượng tái tạo, mà là xây dựng một hệ thống năng lượng đủ tin cậy, linh hoạt và bền vững để đáp ứng yêu cầu phát triển trong nhiều thập niên tới. Đây cũng được xem là bước chuyển quan trọng từ tư duy “phát triển năng lượng sạch” sang “xây dựng hệ thống năng lượng có khả năng chống chịu và bảo đảm an ninh quốc gia”.