Vụ gian lận thi cử ở Tuyên Quang: Có nên đánh đổi sự nghiêm minh để 'cứu' một điểm thi?

Vụ gian lận thi cử xảy ra tại điểm thi Trường THPT chuyên Tuyên Quang đang tạo nên dư luận gay gắt.

Quy chế thi có cho phép thi lại?

Sau khi Công an tỉnh Tuyên Quang khởi tố vụ án gian lận thi cử xảy ra tại Hội đồng thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang, nơi xuất hiện hàng loạt điểm 10 môn Toán bất thường do giáo viên bị cáo buộc hướng dẫn, cung cấp lời giải cho thí sinh, Sở GD-ĐT Tuyên Quang đã đề xuất Bộ GD-ĐT cho toàn bộ thí sinh tại điểm thi này được thi lại môn Toán.

Đáng chú ý hơn, địa phương còn kiến nghị điều chỉnh tiến độ tuyển sinh đại học trên phạm vi cả nước để chờ kết quả thi lại. Lập luận được đưa ra là nhằm bảo đảm quyền lợi cho những học sinh không liên quan đến sai phạm và dựa trên sự đồng thuận của toàn bộ phụ huynh, thí sinh tại điểm thi. Tuy nhiên, chính đề xuất này đã mở ra nhiều tranh luận về cả pháp lý lẫn đạo lý giáo dục.

Đại diện Sở GD-ĐT tỉnh Tuyên Quang đề xuất Bộ GD-ĐT cho toàn bộ thí sinh tại điểm thi Trường THPT chuyên Tuyên Quang được thi lại môn Toán.

Theo phân tích của Luật sư Nguyễn Văn Đỉnh, Quy chế thi tốt nghiệp THPT hiện hành không cấm việc tổ chức thi lại. Ban Chỉ đạo thi cấp quốc gia có quyền quyết định tổ chức thi lại trong những trường hợp đặc biệt. Tuy nhiên, ông Đỉnh cho rằng quyền này hoàn toàn mang tính xem xét từng trường hợp, không có nghĩa cứ phát hiện tiêu cực là mặc nhiên được tổ chức thi lại.

Thực tế, các quy định hiện hành chủ yếu dự liệu việc thi lại đối với những tình huống bất khả kháng như: lộ đề thi; thiên tai; hỏa hoạn; sự cố khách quan ảnh hưởng tới việc tổ chức thi. Tuy nhiên, vụ việc tại Tuyên Quang theo luật sư lại hoàn toàn khác. Theo kết quả điều tra ban đầu, đây là hành vi có chủ đích của con người khi trưởng điểm thi chỉ đạo, thư ký hội đồng thi trực tiếp vào phòng hướng dẫn học sinh làm bài và cơ quan công an đã khởi tố nhiều bị can. "Nói cách khác, đây không phải sự cố khách quan mà là hành vi gian lận có dấu hiệu hình sự", ông Đỉnh nhấn mạnh.

Học sinh có hoàn toàn là nạn nhân?

Điều khiến nhiều chuyên gia băn khoăn là nếu chấp nhận tổ chức thi lại trong trường hợp này thì bản chất sẽ là dùng một kỳ thi mới để khắc phục hậu quả do hành vi gian lận cố ý gây ra. Theo luật sư Nguyễn Văn Đỉnh, điều đó vô hình trung sẽ xóa bỏ toàn bộ chế tài xử lý đối với các thí sinh đã gian lận. Nếu được thi lại, những bài thi vi phạm sẽ bị hủy nhưng người vi phạm gần như không phải gánh chịu hậu quả pháp lý nào. Các em sẽ có ngay cơ hội thứ hai để lấy điểm xét tuyển đại học.

Trong khi đó, Quy chế thi hiện hành quy định rất rõ, nếu thí sinh nhận lời giải trái phép, chép tài liệu hoặc sử dụng đáp án được cung cấp thì bài thi bị chấm điểm 0 - đồng nghĩa với việc nhận điểm liệt. Thí sinh không đủ điều kiện xét tốt nghiệp THPT năm 2026 và nếu muốn dự thi phải chờ kỳ thi năm sau. Luật sư Nguyễn Văn Đỉnh cho rằng, nếu xóa bỏ toàn bộ hậu quả này bằng một kỳ thi lại thì hệ thống chế tài của Quy chế thi sẽ gần như mất ý nghĩa.

Sau vụ việc trên, nhiều ý kiến cho rằng học sinh chỉ là nạn nhân của những giáo viên vi phạm. Tuy nhiên, luật sư Nguyễn Văn Đỉnh cho rằng đa số học sinh trong phòng thi đều đã đủ hoặc gần đủ 18 tuổi. Đây là độ tuổi đã có đầy đủ hoặc gần đầy đủ năng lực hành vi dân sự và hoàn toàn nhận thức được hành vi của mình.

Luật sư Nguyễn Văn Đỉnh (người đứng).

"Các em hiểu rõ mình đang làm gì. Biết đáp án đến từ đâu. Biết việc chép lời giải là hành vi gian lận. Không ai có thể ép một học sinh cầm bút chép lời giải nếu bản thân các em không đồng ý. Theo đó, những học sinh sử dụng đáp án được cung cấp không thể được xem hoàn toàn là nạn nhân mà phải chịu trách nhiệm đối với hành vi của mình. Nếu cơ quan điều tra xác định có hành vi tiếp nhận lời giải trái phép thì các em phải chịu hậu quả theo đúng Quy chế thi", ông Đỉnh nói.

Một nghịch lý khác được đặt ra liên quan đến vụ việc theo vị luật sư đó là nếu đặt vào trường hợp toàn bộ điểm thi được tổ chức thi lại thì những học sinh vốn đã làm bài trung thực sẽ ra sao? "Nếu kỳ thi thứ hai khó hơn, nếu các em bị áp lực tâm lý, nếu kết quả thấp hơn lần thi đầu thì ai sẽ bảo vệ quyền lợi của nhóm học sinh này? Quy chế thi hiện hành hoàn toàn không có quy định xử lý những tình huống như vậy. Điều đó đồng nghĩa nguy cơ phát sinh khiếu nại là rất lớn. Công bằng không phải là bắt tất cả cùng thi lại mà là phải bóc tách chính xác người vi phạm và người không vi phạm. Những học sinh trung thực phải được giữ nguyên kết quả. Người gian lận phải chịu chế tài. Đó mới là cách bảo vệ sự công bằng thực chất", ông Đỉnh kết lại.

Giải pháp nào bảo đảm sự nghiêm minh?

Một trong những nội dung khác được Sở GD-ĐT tỉnh Tuyên Quang kiến nghị đó là điều chỉnh thời gian tuyển sinh đại học trên phạm vi toàn quốc để không ảnh hưởng đến quyền lợi của thí sinh nếu phương án thi lại được chấp thuận.

Chuyên gia cho rằng, kế hoạch tuyển sinh đại học được xây dựng cho hàng triệu thí sinh và hàng trăm trường đại học. Nếu chỉ vì sai phạm xảy ra tại một điểm thi mà điều chỉnh toàn bộ tiến độ tuyển sinh sẽ tạo ra gánh nặng rất lớn cho cả hệ thống. Điều này cũng đặt ra câu hỏi về nguyên tắc quản lý công. Đó là việc liệu có hợp lý khi đa số phải chờ đợi để khắc phục hậu quả do sai phạm của thiểu số? "Nếu tiền lệ này được chấp nhận, trong tương lai, mỗi vụ tiêu cực ở một địa phương đều có thể trở thành lý do để điều chỉnh cả kỳ tuyển sinh quốc gia. Đó là điều mà nhiều chuyên gia cho rằng cần tránh", ông Đỉnh phân tích thêm.

TS Lê Viết Khuyến, Phó Chủ tịch Hiệp hội Các trường đại học, cao đẳng Việt Nam, cho rằng việc bàn đến phương án thi lại ở thời điểm này là quá sớm. Theo ông, đây là vụ án hình sự và đã là vụ án hình sự thì phải dựa trên chứng cứ. Thời điểm hiện tại, cơ quan công an vẫn đang điều tra để xác định rõ từng trường hợp cụ thể. Khi chưa có kết luận cuối cùng thì chưa thể khẳng định tất cả học sinh đều vô can hay tất cả đều có liên quan.

TS Lê Viết Khuyến, Phó Chủ tịch Hiệp hội Các trường đại học, cao đẳng Việt Nam.

TS Lê Viết Khuyến cũng nhấn mạnh việc sử dụng đề thi dự phòng chỉ nên áp dụng khi thí sinh thực sự là người bị hại do lỗi khách quan của đơn vị tổ chức thi, chẳng hạn phát nhầm đề hoặc in thiếu đề. Trong vụ việc tại Tuyên Quang, chưa thể xác định toàn bộ thí sinh đều là người bị hại. Do đó, việc tổ chức thi lại có nguy cơ tạo ra bất công đối với hàng triệu thí sinh khác trên cả nước.

Theo TS Lê Viết Khuyến, trong thời gian chờ điều tra, các thí sinh vẫn có thể đăng ký xét tuyển đại học như bình thường. Nếu sau này cơ quan chức năng kết luận có hành vi gian lận thì bài thi sẽ bị xử lý theo Quy chế, kể cả trường hợp thí sinh đã nhập học đại học cũng vẫn có thể bị buộc thôi học.

Theo các chuyên gia pháp lý và giáo dục, hướng xử lý phù hợp nhất hiện nay vẫn là chờ kết luận điều tra để bóc tách chính xác từng trường hợp. Những học sinh được xác định không liên quan cần được giữ nguyên kết quả thi và bảo đảm đầy đủ quyền lợi.

Những trường hợp có hành vi tiếp nhận lời giải, gian lận phải bị xử lý theo đúng Quy chế thi, bao gồm chấm điểm 0 môn vi phạm, không được công nhận tốt nghiệp nếu đủ căn cứ. Song song với đó, những cán bộ, giáo viên tổ chức hoặc tiếp tay cho hành vi gian lận phải chịu trách nhiệm hành chính hoặc hình sự theo quy định của pháp luật. Cách xử lý này vừa bảo vệ được học sinh trung thực, vừa giữ được tính răn đe của kỳ thi quốc gia.