Vụ nổ đường ống Nord Stream: Nhà điều hành Nga thua kiện đòi bồi thường bảo hiểm 580 triệu Euro, phán quyết gây tiền lệ nguy hiểm?

Tòa án Tối cao Anh vừa bác đơn kiện của Nord Stream AG, đơn vị vận hành hai tuyến đường ống dẫn khí Nord Stream, qua đó phán quyết các công ty bảo hiểm do Lloyd's of London dẫn đầu, không phải chi trả khoản bồi thường thiệt hại lớn nhất từ trước đến nay trong ngành đối với thiệt hại về cơ sở hạ tầng.

Phán quyết của Tòa án ở London đã sử dụng điều khoản “loại trừ chiến tranh” áp cho các hợp đồng bảo hiểm liên quan tuyến đường ống dẫn khí đốt của Nga chạy ngầm dưới biển Baltic bị kích nổ. Đồng nghĩa với việc các công ty bảo hiểm phương Tây sẽ không phải trả khoản tiền bảo hiểm cho một công ty thuộc sở hữu đa số của Gazprom - Tập đoàn khí đốt quốc doanh của Nga

Tòa án Anh kết luận, bất kể thủ phạm là ai, thiệt hại vẫn có mối liên hệ với cuộc xung đột Nga-Ukraine và thuộc trường hợp bị loại trừ trách nhiệm bảo hiểm. Phán quyết đang thu hút sự quan tâm của giới bảo hiểm quốc tế trong bối cảnh rủi ro địa chính trị ngày càng gia tăng.

Trước đó, Nord Stream AG, liên doanh có trụ sở tại Thụy Sỹ do Tập đoàn khí đốt Nga Gazprom nắm cổ phần chi phối, đã khởi kiện Lloyd's of London, Arch Insurance cùng một nhóm các nhà bảo hiểm khác vào năm 2024 sau khi yêu cầu bồi thường bị từ chối.

Vì sao Nord Stream thua kiện?

Trọng tâm của vụ kiện nằm ở việc liệu vụ nổ đường ống có thuộc phạm vi bảo hiểm hay không. Các công ty bảo hiểm lập luận rằng, hợp đồng bảo hiểm đã quy định rõ điều khoản loại trừ đối với các thiệt hại "phát sinh trực tiếp hoặc gián tiếp từ chiến tranh". Theo họ, vụ phá hoại xảy ra trong bối cảnh cuộc xung đột Nga-Ukraine đã bùng nổ trước đó khoảng 7 tháng, nên không thuộc phạm vi được bồi thường. Tòa án Tối cao Anh đã đồng tình với lập luận trên.

Theo phán quyết, điều khoản loại trừ vẫn được áp dụng bất kể ai là thủ phạm gây ra vụ nổ, miễn là hành động đó có mối liên hệ trực tiếp hoặc gián tiếp với cuộc xung đột Nga-Ukraine.

Trong khi đó, Nord Stream AG cho rằng, các công ty bảo hiểm phải chứng minh được hành vi phá hoại có mối quan hệ nhân quả mang "ý nghĩa thực sự" với cuộc xung đột quân sự. Theo doanh nghiệp này, điều đó gần như không thể thực hiện vì đến nay chưa có quốc gia hay tổ chức nào chính thức nhận trách nhiệm về vụ tấn công.

Do danh tính thủ phạm vẫn chưa được xác định, Tòa án đã triệu tập các chuyên gia để đánh giá những giả thuyết được cho là có khả năng xảy ra nhất. Trong đó, Nga, Ukraine và Mỹ đều được xác định trong quá trình tố tụng là những đối tượng liên quan tiềm năng trong các vụ nổ, mặc dù bà Thẩm phán Dame Clare Moulder không kết luận bên nào chịu trách nhiệm.

Bốn kịch bản đã được xem xét gồm: Chính phủ Ukraine đứng sau vụ tấn công; Một nhóm người Ukraine hoạt động độc lập nhưng có liên hệ với quân đội; Nga tự phá hoại đường ống; Mỹ thực hiện vụ phá hoại.

Trong phán quyết dài 96 trang sau phiên tòa kéo dài 6 tuần hồi đầu năm nay, Thẩm phán Moulder cho biết bà không cần phải xác định thủ phạm của các vụ nổ để xác định xem các công ty bảo hiểm có chịu trách nhiệm hay không. Trong tất cả các kịch bản khả thi được tòa án xem xét, bà nhận thấy, cuộc xung đột quân sự Nga-Ukraine là một nguyên nhân “quan trọng”, vì vậy "điều khoản loại trừ chiến tranh" nên được áp dụng.

Theo phân tích của Tòa án, trong kịch bản thứ nhất, nếu Ukraine là bên thực hiện, động cơ chiến lược nhằm ngăn cản Nga hoặc làm suy giảm năng lực quân sự của Moscow đã đủ để kết luận hành động này có liên hệ đáng kể với cuộc xung đột quân sự.

Về giả thuyết một nhóm quân nhân và dân thường Ukraine thuê du thuyền để tiến hành vụ nổ mà không có sự chỉ đạo trực tiếp của chính phủ, Tòa án vẫn cho rằng, hành động đó gián tiếp bắt nguồn từ cuộc xung đột, bởi xung đột đã tạo điều kiện hoặc khuyến khích các hành động như vậy. Đây cũng là hướng điều tra mà Đức đang theo đuổi. Trong tháng này, cơ quan công tố Đức đã truy tố một công dân Ukraine với cáo buộc tham gia vào vụ phá hoại.

Trong kịch bản thứ ba, trường hợp Nga là thủ phạm, Tòa án nhận định động cơ gây sức ép buộc Đức thay đổi lập trường đối với Ukraine chỉ xuất hiện sau khi xung đột nổ ra, nên vẫn có mối liên hệ tới chiến dịch quân sự.

Ngay cả kịch bản thứ tư, giả thuyết Mỹ đứng sau vụ việc cũng không làm thay đổi kết luận. Dù Washington từ lâu phản đối dự án Nord Stream, tòa án cho rằng, nếu kế hoạch phá hoại được thực hiện sau khi xung đột Nga-Ukraine bùng nổ thì cuộc xung đột vẫn là yếu tố thúc đẩy quan trọng, liên quan vụ phá hoại.

Tuy nhiên, tòa án nhấn mạnh không đưa ra kết luận kịch bản nào là có khả năng xảy ra nhất, mà chỉ xem xét liệu mỗi giả thuyết có đáp ứng điều kiện loại trừ trách nhiệm bảo hiểm hay không. Ngoài ra, các lập luận khác của Nord Stream, trong đó có quan điểm cho rằng, một số điều khoản chiến tranh khác trong hợp đồng vẫn cho phép được bồi thường đều bị bác bỏ.

Nhằm bảo vệ quan điểm, các luật sư của Nord Stream lập luận rằng, điều khoản loại trừ chiến tranh không nên được áp dụng, một phần vì xung đột quân sự là bối cảnh chứ không phải là nguyên nhân của các vụ nổ. Các luật sư của công ty cũng cho rằng, các vụ nổ có thể do những kẻ phá hoại phi nhà nước thực hiện. Tuy nhiên, thẩm phán Moulder cho rằng ngay cả khi điều đó xảy ra, động cơ của họ cũng xuất phát từ chiến tranh.

"Tiền lệ nguy hiểm" cho thị trường bảo hiểm?

Theo hãng luật Herbert Smith Freehills Kramer, đơn vị đại diện Nord Stream AG trong vụ kiện, phán quyết của Tòa án Tối cao Anh sẽ có tác động đáng kể đối với các doanh nghiệp tham gia bảo hiểm tài sản, đặc biệt là những hợp đồng có điều khoản loại trừ rủi ro chiến tranh.

Theo các chuyên gia pháp lý, điểm đặc biệt đáng chú ý của vụ việc nằm ở cách tòa án diễn giải khái niệm "nguyên nhân gián tiếp". Cách tiếp cận này đã mở rộng phạm vi áp dụng điều khoản loại trừ trách nhiệm, qua đó tạo tiền lệ quan trọng trong việc xác định trách nhiệm bồi thường đối với các thiệt hại phát sinh từ xung đột vũ trang.

Trong khi đó, hãng luật Mishcon de Reya khuyến nghị các doanh nghiệp cần rà soát kỹ các điều khoản bảo hiểm liên quan đến mối quan hệ nhân quả giữa tổn thất và các rủi ro bị loại trừ. Theo hãng luật này, những quy định có phạm vi diễn giải rộng có thể khiến quyền lợi bảo hiểm trên thực tế bị thu hẹp đáng kể.

Đến nay, Nord Stream AG, Lloyd's of London và Arch Insurance đều từ chối bình luận về phán quyết của tòa.

Sau vụ nổ năm 2022, hai tuyến đường ông Nord Stream 1 nối Nga với Đức vẫn ngừng hoạt động hoàn toàn. Trong khi đó, một trong hai tuyến Nord Stream 2 cũng bị phá hoại, nhưng dự án này chưa từng vận chuyển khí đốt sau khi chính phủ Đức đình chỉ quá trình cấp phép trước khi đường ống đi vào vận hành.

Hai tuyến đường ống Nord Stream 1 và Nord Stream 2 có tổng công suất thiết kế khoảng 110 tỷ m3 khí đốt mỗi năm, vận chuyển khí đốt từ Nga sang Đức qua biển Baltic. Quy mô này đủ để đáp ứng gần như toàn bộ lượng khí đốt Nga xuất khẩu qua đường ống sang châu Âu, ngoài không gian Liên Xô cũ vào thời điểm trước cuộc xung đột với Ukraine.

Sau các vụ nổ xảy ra vào tháng 9/2022, Nga cáo buộc phương Tây đứng sau vụ phá hoại nhưng không công bố bằng chứng. Trong khi đó, cựu Tổng Thư ký NATO Jens Stoltenberg khi đó nhận định đây là một hành động phá hoại có chủ đích.

Liên quan vụ phá hoại hạ tầng cơ sở gây chấn động quốc tế này, Đan Mạch, Thụy Điển và Đức là ba quốc gia gần hiện trường vụ nổ nhất, đã mở cuộc điều tra. Thụy Điển và Đan Mạch đều từng kết luận các đường ống đã bị phá hủy một cách cố ý, tuy nhiên, đến nay, các cuộc điều tra vẫn chưa xác định được tổ chức hay quốc gia nào phải chịu trách nhiệm. Đan Mạch và Thụy Điển đều đã khép lại các cuộc điều tra riêng từ tháng 2/2024, với lý do không đủ căn cứ để khởi tố theo pháp luật của mình.

Đức tiếp tục theo đuổi vụ án. Mới đây nhất, các công tố viên Đức cáo buộc, một công dân Ukraine bị tình nghi phá hoại đường ống dẫn khí đốt Nord Stream đã hành động "theo lệnh của chính quyền Ukraine". Nghi phạm đã chính thức bị truy tố vào ngày 1/7.