Vững an sinh, phát huy vai trò người cao tuổi trong cộng đồng

Nhân Ngày Quốc tế Người cao tuổi (1-10) và Tháng hành động vì Người cao tuổi Việt Nam, phóng viên Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội đã trao đổi với ThS Nguyễn Xuân Lập, Ủy viên Ban Thường vụ, Trưởng Ban Chăm sóc NCT, Hội NCT Việt Nam về vấn đề này.

Thay đổi quan niệm về tuổi già

ThS Nguyễn Xuân Lập.

- Trong bối cảnh Việt Nam đang bước nhanh vào giai đoạn già hóa dân số, sự thay đổi cách nhìn về NCT có vai trò như thế nào và cần được thể hiện ra sao trong chính sách đối với NCT trong thời gian tới, thưa ông?

- Tôi cho rằng đây là một trong những vấn đề rất quan trọng khi Việt Nam đang trong giai đoạn già hóa dân số nhanh. Thời gian qua, cách tiếp cận đối với NCT đã có chuyển biến rõ rệt, từ tư duy “chăm sóc” sang “chăm sóc và phát huy”. NCT vừa cần được bảo vệ, chăm sóc, vừa là nguồn lực xã hội cần được tạo điều kiện để tiếp tục cống hiến.

Điều đáng ghi nhận là chính sách về NCT ngày càng được lồng ghép trong nhiều lĩnh vực, xác định rõ hơn trách nhiệm của cấp ủy, chính quyền, các ngành và toàn xã hội. Hệ thống an sinh xã hội từng bước mở rộng, hướng đến nhóm NCT dễ bị tổn thương.

Hiện nay, cả nước đã thiết lập mạng lưới hỗ trợ tài chính trực tiếp cho khoảng 2,8 triệu NCT đang thụ hưởng trợ cấp xã hội và hưu trí xã hội hằng tháng.

Đối với những NCT cô đơn, có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn đang được nuôi dưỡng tập trung tại các cơ sở bảo trợ xã hội của Nhà nước, mức hỗ trợ đã đạt 2,6 triệu đồng/người/tháng; 95% NCT có BHYT...

Trong giai đoạn tới, tư duy này cần được cụ thể hóa bằng việc lồng ghép vấn đề già hóa dân số vào chiến lược phát triển kinh tế - xã hội. Chúng ta cần tạo hành lang pháp lý và môi trường thuận lợi để NCT tiếp tục cống hiến trong nhiều lĩnh vực, với những giá trị như tri thức, kinh nghiệm, uy tín... Mục tiêu cuối cùng là hướng tới một xã hội “già hóa khỏe mạnh”, nơi NCT luôn chủ động và phát huy giá trị của bản thân.

- Nghị định 335/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 5-10-2026 đã nâng mức chuẩn trợ giúp xã hội hằng tháng, đồng thời mở rộng, làm rõ chế độ đối với các đối tượng thụ hưởng như NCT có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn. Tuy nhiên, chúng ta cần lưu ý những vấn đề gì để chính sách ý nghĩa, nhân văn này thực sự tạo được “sàn an sinh” vững chắc cho NCT yếu thế?

- Việc nâng mức chuẩn trợ giúp xã hội và mở rộng diện thụ hưởng là một bước tiến mang tính nhân văn sâu sắc, đóng vai trò như tấm lưới đỡ vững chắc cho những NCT không có lương hưu, gặp hoàn cảnh khó khăn.

Tuy nhiên, qua khảo sát thực tế tại cơ sở cho thấy vẫn còn những khoảng cách nhất định trong thực thi chính sách. Khả năng tiếp cận các dịch vụ và chính sách giữa các vùng miền, như đô thị, nông thôn hay miền núi, còn chênh lệch; thủ tục hành chính hoặc phương thức chi trả đôi khi chưa thực sự thuận lợi đối với người ở vùng sâu, vùng xa.

Thực tế, khoản trợ cấp tiền mặt mới chỉ là điều kiện cần. Về lâu dài, chúng ta cần hoàn thiện một hệ sinh thái an sinh xã hội đa tầng, bao gồm bảo hiểm tuổi già, bảo hiểm y tế toàn diện và đặc biệt là hệ thống dịch vụ chăm sóc tích hợp, chăm sóc dài hạn phù hợp với nhóm đối tượng này và đặc thù từng địa phương.

Câu lạc bộ Liên thế hệ tự giúp nhau xã Phù Đổng (Hà Nội) rèn luyện thể thao. Ảnh: Nguyệt Ánh

Từ bảo đảm an sinh đến phát huy nguồn lực

- Ở một khía cạnh khác, nhiều NCT vẫn khỏe mạnh, có trí tuệ, kinh nghiệm và mong muốn tiếp tục cống hiến, vậy chúng ta cần những cơ chế nào để thực sự phát huy nguồn lực này, thưa ông?

- Khi xác định NCT là nguồn lực quan trọng trong bối cảnh già hóa dân số, việc xây dựng chính sách phát triển kinh tế - xã hội phải lồng ghép và đặt đúng vị trí những lĩnh vực họ có thể tham gia. Qua đây, chúng ta sẽ tạo dựng được mạng lưới chuyên gia cao tuổi có tri thức, kinh nghiệm và uy tín, tiếp tục đóng góp cho xã hội qua nhiều hoạt động như truyền dạy nghề, bảo vệ môi trường, bảo tồn văn hóa, hòa giải ở cơ sở, xây dựng cộng đồng hạnh phúc...

Ở cộng đồng, các mô hình tập hợp, hỗ trợ NCT tiếp tục phát triển, với hơn 90.000 câu lạc bộ thu hút trên 5 triệu người cao tuổi tham gia; gần 9.000 câu lạc bộ “Liên thế hệ tự giúp nhau” hoạt động hiệu quả, nhất là ở những địa bàn khó khăn. Đặc biệt có hàng chục ngàn NCT đang là chủ các doanh nghiệp, cơ sở sản xuất kinh doanh.

Những mô hình ấy khẳng định khi có môi trường phù hợp, các bậc cao niên không đứng ngoài đời sống xã hội. Họ vẫn muốn được tham gia, được làm việc, được chia sẻ kinh nghiệm và được ghi nhận giá trị. Điều đó cũng khẳng định Việt Nam đang sở hữu những điều kiện nền móng vững chắc để bước vào kỷ nguyên "già hóa tích cực", nơi NCT vừa là đối tượng được chăm sóc, vừa là chủ thể phát huy các giá trị kinh tế - xã hội bền vững cho quốc gia.

- Nhìn về dài hạn, hệ thống chính sách an sinh xã hội cần thay đổi như thế nào để không chỉ bảo đảm cuộc sống cho NCT hôm nay mà còn giúp mỗi người chủ động chuẩn bị cho tuổi già?

- Già hóa dân số đặt ra thách thức ngày càng lớn đối với mỗi quốc gia, dân tộc về: Năng suất, chất lượng lao động, an ninh quốc phòng, đặc biệt là hệ thống an sinh xã hội. Vì vậy, nếu chỉ tăng trợ cấp thì chưa đủ. Trước hết, cần thay đổi cách nhìn nhận về NCT, theo hướng phát huy mạnh mẽ nguồn lực, như tôi đã chia sẻ ở trên.

Tiếp theo, cần sửa đổi bổ sung Luật NCT, đặc biệt là: Xây dựng một mạng lưới an sinh nhiều tầng, trong đó có bảo hiểm y tế, bảo hiểm tuổi già, hưu trí xã hội, trợ cấp xã hội; các dịch vụ chăm sóc tích hợp dài hạn. Đặc biệt, chăm sóc dài hạn sẽ ngày càng quan trọng khi tuổi thọ tăng và số người lớn tuổi ngày càng lớn.

Quan trọng hơn, cần có chính sách để mỗi người chủ động chuẩn bị cho tuổi già ngay từ khi còn trong độ tuổi lao động. Đây không thể là trách nhiệm riêng của Nhà nước hay gia đình mà cần sự tham gia của cả hệ thống chính trị.

Sống vui, sống khỏe và tiếp tục đóng góp

- Từ câu chuyện chung của cả nước, Hà Nội có thể tiếp tục làm gì để vừa chăm lo tốt hơn cho người cao tuổi, vừa phát huy vốn sống, kinh nghiệm và uy tín xã hội của các bậc cao niên trong xây dựng đô thị văn minh, gìn giữ văn hóa và kết nối các thế hệ, thưa ông?

- Trong những năm qua, công tác NCT của Hà Nội luôn đi đầu trong phong trào của cả nước. Hội NCT Hà Nội đã tích cực tổ chức các hoạt động hưởng ứng Tháng hành động và phong trào thi đua yêu nước; chủ động thực hiện các chương trình, dự án, đề án như chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh, phong trào khuyến học, toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở và Chương trình nhân đạo “Mắt sáng cho NCT”... đạt nhiều kết quả thiết thực.

Hà Nội là một đô thị lớn với mạng lưới cộng đồng, gia đình, làng nghề và đời sống văn hóa phong phú, tạo những tiền đề thuận lợi để thích ứng với xã hội già hóa. Vì vậy, trước mắt, cần thực hiện có hiệu quả Quyết định số 383/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược quốc gia về NCT đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045 và Quyết định số 379/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án “NCT tham gia đẩy mạnh chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, khởi nghiệp và tạo việc làm”, qua đó tạo thêm điều kiện để NCT Hà Nội tiếp tục phát huy kinh nghiệm, trí tuệ, uy tín, đóng góp tích cực cho gia đình, cộng đồng và sự phát triển của Thủ đô.

- Trân trọng cảm ơn ông về cuộc trò chuyện!