‘Vườn ươm’ huy chương và khát vọng Việt Nam vươn ra thế giới - Kỳ 2: Phía sau những ‘mùa vàng’ Olympic

Hành trình nhiều tầng để chọn đội tuyển quốc gia

Thực tế, để trở thành một trong số ít học sinh đại diện Việt Nam tham dự các kỳ Olympic quốc tế, mỗi thí sinh phải trải qua nhiều vòng tuyển chọn và bồi dưỡng. Từ những kỳ thi ở địa phương, học sinh có kết quả nổi bật bước vào kỳ thi chọn học sinh giỏi quốc gia. Nhóm xuất sắc tiếp tục tham gia kỳ thi chọn đội tuyển quốc gia, trước khi những thành viên cuối cùng được lựa chọn, tập huấn để tham dự các kỳ Olympic khu vực và quốc tế. Trong hành trình này, hệ thống trường chuyên giữ vai trò quan trọng trong việc tập hợp những học sinh có năng lực nổi trội, tạo môi trường học tập chuyên sâu và hình thành các đội tuyển.

Các nhà khoa học và học sinh trong đội tuyển Olympic học tập tại phòng thực hành.

Những năm gần đây, quy trình tuyển chọn và bồi dưỡng tiếp tục được điều chỉnh theo hướng gần hơn với yêu cầu của các kỳ Olympic quốc tế. Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, GS Huỳnh Văn Cương, Cục Quản lý chất lượng (Bộ Giáo dục và Đào tạo) cho biết, để có những thành tích xuất sắc của đội tuyển Olympic, thời gian qua, đã có những đổi mới đồng bộ và toàn diện trong công tác tổ chức chọn học sinh giỏi quốc gia và tập huấn các đội tuyển Olympic. Theo đó, kỳ thi chọn học sinh giỏi quốc gia được tổ chức sớm hơn nhằm tăng thời gian tập huấn. Kỳ thi chọn đội tuyển được xây dựng ngày càng tiệm cận nội dung, hình thức và thời lượng của kỳ thi quốc tế. Các môn Vật lý, Hóa học, Sinh học có nội dung thi thực hành; cách tổ chức thi và chấm môn Tin học cũng được điều chỉnh theo hình thức Olympic khu vực và quốc tế.

Cùng với thay đổi trong tuyển chọn là sự mở rộng lực lượng tham gia bồi dưỡng. Giáo viên các trường chuyên, giảng viên đại học, chuyên gia, nhà khoa học được huy động vào các khâu chuyên môn; các trường đại học và viện nghiên cứu hỗ trợ điều kiện thí nghiệm, thực hành...

GS Nguyễn Ngọc Hà - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, trực tiếp tham gia tuyển chọn, tập huấn và dẫn đội tuyển Olympic Hóa học quốc tế suốt 14 năm qua, đánh giá: “Chúng ta đã hình thành một hệ thống tương đối bài bản, ngày càng tiếp cận chuẩn quốc tế, với sự phối hợp giữa các trường phổ thông, trường đại học, đội ngũ giáo viên, chuyên gia, nhà khoa học, dưới sự tổ chức và quản lý của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Thành tích ổn định của các đội tuyển trong nhiều năm chính là kết quả của quá trình đó”.

Nếu học sinh là người trực tiếp bước vào phòng thi, phía sau mỗi em là sự đồng hành của nhiều người thầy ở những giai đoạn khác nhau. Có giáo viên là người đầu tiên phát hiện khả năng nổi trội hoặc niềm say mê của học sinh; có người tiếp tục rèn luyện năng lực ấy trong những năm học trường chuyên. Khi bước vào đội tuyển quốc gia, học sinh có thêm cơ hội làm việc với giảng viên đại học, chuyên gia và nhà khoa học.

Vai trò của hệ thống bồi dưỡng càng rõ ở những môn đòi hỏi thực nghiệm. Học sinh không chỉ cần nắm kiến thức mà còn phải thành thạo thao tác, xử lý dữ liệu, làm quen với thiết bị và giải quyết những tình huống phát sinh trong phòng thí nghiệm. GS Nguyễn Ngọc Hà nhận định: “Yêu cầu của các kỳ Olympic quốc tế ngày càng cao, không chỉ ở kiến thức mà còn ở khả năng vận dụng, tư duy độc lập, giải quyết vấn đề mới và năng lực thực nghiệm”. 

Theo GS Nguyễn Ngọc Hà, học sinh Việt Nam có nhiều thế mạnh như nền tảng kiến thức tốt, tư duy logic, khả năng học nhanh, sự chăm chỉ và ý chí. Tuy nhiên, điều cần tiếp tục tăng cường là điều kiện thực hành, cơ hội tiếp xúc sớm với nghiên cứu khoa học và các lĩnh vực liên ngành. “Điều cần tiếp tục tăng cường là điều kiện thực hành, cơ hội tiếp xúc sớm với nghiên cứu khoa học, các lĩnh vực liên ngành, qua đó đưa đào tạo Olympic gần hơn với môi trường nghiên cứu thực sự”, GS Nguyễn Ngọc Hà cho biết.

Học sinh Nguyễn Mạnh Tuấn, giành Huy chương Vàng Olympic Hóa học quốc tế năm 2025 và 2026, chia sẻ: “Em nghĩ năng lực của một học sinh sẽ khó phát triển nếu chỉ dựa vào nỗ lực của bản thân. Em may mắn được học tập trong môi trường phù hợp, được thầy cô phát hiện, định hướng và bồi dưỡng từ sớm. Quá trình học tập và tập huấn không chỉ giúp em tiếp cận kiến thức chuyên sâu mà còn rèn tư duy, khả năng tự học và nuôi dưỡng niềm đam mê với Hóa học”.

Với Tuấn, những tấm huy chương là sự ghi nhận cho quá trình nỗ lực, nhưng mới chỉ là một dấu mốc trên hành trình phía trước. “Nếu có cơ hội học tập, nghiên cứu ở những môi trường tiên tiến trên thế giới, em mong có thể tích lũy kiến thức, kinh nghiệm và duy trì sự kết nối với Việt Nam. Xa hơn, em mong những gì mình học được có thể được sử dụng để giải quyết các vấn đề thực tiễn, đóng góp cho sự phát triển khoa học, công nghệ của đất nước”, Tuấn nói.

Mở rộng những “vườn ươm”

Bên cạnh hệ thống trường chuyên công lập, những năm gần đây, một số trường tư thục cũng tăng cường đầu tư cho giáo dục mũi nhọn và có học sinh đạt thành tích tại các sân chơi học thuật quốc tế.

Trường THCS-THPT Newton là một trường hợp. Năm 2023, Hoàng Phạm Minh Khánh giành Huy chương Bạc Olympic Khoa học trẻ quốc tế; năm 2024, Vũ Nhật Long và Vương Hà Chi cùng giành Huy chương Bạc tại kỳ thi này. Năm 2025, Nguyễn Phúc Nguyên, học sinh lớp 11 của trường, là một trong 6 thành viên Việt Nam giành Huy chương Vàng tại Olympic Toán quốc tế Turkmenistan. Sự tham gia của hệ thống giáo dục ngoài công lập nhưng "mạnh tay" đầu tư cho học sinh có năng lực nổi trội góp phần mở rộng không gian phát hiện, bồi dưỡng tài năng bên cạnh hệ thống trường chuyên công lập.

Ở bình diện rộng hơn, GS Nguyễn Ngọc Hà cho rằng, giáo dục đại trà và giáo dục tinh hoa cần bổ trợ cho nhau. “Một nền giáo dục phổ thông tốt sẽ tạo ra nền tảng rộng để phát hiện tài năng; còn giáo dục tinh hoa tạo điều kiện để những học sinh có năng lực nổi trội phát triển tối đa tiềm năng. Trong đó, trường chuyên vẫn có vai trò rất quan trọng, nhưng cần từng bước phát triển từ nơi bồi dưỡng học sinh giỏi thành những trung tâm ươm tạo tài năng trẻ, kết nối chặt chẽ hơn với đại học, viện nghiên cứu và các nhà khoa học”, GS Nguyễn Ngọc Hà nhận định.

Học sinh trong đội tuyển Olympic hóa học tại phòng thực hành.

Định hướng này có sự tương đồng với nhiệm vụ đổi mới mô hình trường chuyên, trường năng khiếu để tập trung ươm tạo nhân tài quốc gia, mở rộng các lớp chuyên STEM/STEAM được đặt ra trong Nghị quyết 71-NQ/TW. Yêu cầu đặt ra với giáo dục mũi nhọn không chỉ là tiếp tục hoàn thiện quy trình tuyển chọn mà còn phải đổi mới nội dung bồi dưỡng.

GS Huỳnh Văn Chương cho biết, một trong những định hướng của ngành Giáo dục là “đổi mới chương trình bồi dưỡng học sinh giỏi theo chuẩn quốc tế, tăng cường nghiên cứu khoa học, thực hành, tăng cường giáo dục STEM, AI và các lĩnh vực công nghệ mũi nhọn, thay vì hướng đến thành tích thi Olympic”.

Cùng với đó là mở rộng cơ hội cọ xát quốc tế, tăng cường tham gia các kỳ Olympic, cuộc thi khoa học, chương trình trao đổi học thuật và hợp tác với các trường đại học, viện nghiên cứu hàng đầu thế giới. Cách tiếp cận này đưa quá trình bồi dưỡng học sinh có năng lực nổi trội gần hơn với môi trường khoa học, công nghệ, thay vì chỉ tập trung vào một kỳ thi.

Theo GS Nguyễn Ngọc Hà, “Vấn đề không phải là thay đổi một hệ thống tuyển chọn Olympic đang vận hành hiệu quả, mà là mở rộng những kinh nghiệm tốt của hệ thống đó: phát hiện tài năng rộng hơn, sớm hơn, tạo cơ hội cho học sinh có năng lực ở các địa phương khác nhau và xây dựng một lộ trình phát triển lâu dài sau các kỳ thi”. Theo GS Nguyễn Ngọc Hà, đó cũng là cách để thành tích Olympic trở thành nền tảng cho mục tiêu lớn hơn mà Nghị quyết 71 đặt ra: ươm tạo nhân tài và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cho đất nước.

Từ hệ thống trường chuyên, người thầy đến sự tham gia của trường đại học, viện nghiên cứu và nhà khoa học, hệ thống tuyển chọn, bồi dưỡng Olympic đã tạo ra một quá trình phát triển chuyên sâu cho những học sinh được lựa chọn.

Kỳ 3: Để những tấm huy chương trở thành nguồn lực khoa học, công nghệ