Xà Phìn, mùa vàng dưới mái rêu xanh

Những mái nhà giữ màu thời gian

Con đường dẫn lên Xà Phìn uốn lượn giữa núi rừng Tây Côn Lĩnh. Càng lên cao, không khí càng mát, những vạt rừng, nương chè và ruộng bậc thang lần lượt hiện ra sau các khúc cua. Từ trung tâm phường Hà Giang 1 đến bản làng này chỉ hơn 20 km, nhưng cảnh sắc và nhịp sống đã mang một dáng vẻ khác. Giữa không gian mây núi, những mái nhà phủ rêu nằm rải rác bên các thửa ruộng; có ngôi nhà gần như hòa vào màu cây lá xung quanh.

Điều làm nên nét riêng của Xà Phìn là những mái nhà sàn lợp lá cọ. Qua nhiều năm chịu mưa nắng, sương mù và độ ẩm của vùng núi cao, rêu tự nhiên bám lên mái, dần phủ xanh từng lớp lá. Có mái xanh non, có mái ngả màu trầm sẫm, xen giữa những bụi cây và khoảng sân nhỏ. Nhìn từ xa, những nếp nhà giống như được núi rừng phủ thêm một tấm áo, vừa mộc mạc vừa gợi cảm giác lâu đời.

Lúa chín vàng quanh nếp nhà mái rêu dưới chân Tây Côn Lĩnh.

Hiện Xà Phìn còn 11 ngôi nhà mái rêu, với người dân, mái nhà trước hết là nơi che mưa nắng, nơi ông bà, cha mẹ và con cháu cùng sinh sống. Rêu trên mái không được tạo ra để phục vụ du lịch, mà xuất hiện qua những mùa sương, gắn với cách dựng nhà và sử dụng vật liệu truyền thống của đồng bào Dao. Điều người ở bản xem là thân thuộc lại trở thành nét hấp dẫn đối với những người từ xa tìm đến.

Xà Phìn có 54 hộ với 270 nhân khẩu, đều là đồng bào Dao. Dưới những mái nhà ấy, đời sống vẫn diễn ra theo nhịp quen thuộc. Buổi sáng, người dân lên nương, xuống ruộng; chiều về, gian bếp lại đỏ lửa. Trang phục truyền thống, hát Páo Dung, những món ăn bản địa và nghề chế biến chè góp phần làm nên sức hấp dẫn của bản làng. Chuyến đi đến Xà Phìn vì thế sẽ trọn vẹn hơn khi du khách dành thời gian tìm hiểu cuộc sống của người dân, thay vì chỉ dừng lại chụp ảnh trước một mái nhà xanh.

Những năm gần đây, một số gia đình đã sửa sang nhà sàn để đón khách lưu trú. Du khách có thể nghỉ lại trong không gian nhà truyền thống, thưởng thức món ăn địa phương, uống chén chè Shan tuyết và cảm nhận cái se lạnh của đêm vùng cao. Khi khách tìm đến từ chính nét đẹp của những ngôi nhà đang được sử dụng, việc chăm sóc mái cọ, giữ gìn sân vườn và cảnh quan bản làng cũng gắn với sinh kế của người dân. Mỗi mái nhà được gìn giữ góp thêm một điểm dừng chân, đồng thời giữ lại dáng vẻ đã làm nên tên gọi làng nhà rêu.

Những mái nhà phủ kín rêu xanh tạo nên nét riêng ở Xà Phìn.

Ở Xà Phìn, những nếp nhà đẹp nhất khi được nhìn trong không gian bao quanh nó. Có con đường nhỏ dẫn qua vườn cây, có ruộng lúa men đến gần chân nhà, phía xa là nương chè và sườn núi. Rêu đổi sắc theo ánh sáng từng thời điểm trong ngày; sau mưa, màu xanh trên mái trở nên đậm hơn, còn khi nắng lên, những lớp lá cọ lộ rõ dưới vệt rêu. Vẻ đẹp ấy hình thành chậm rãi, qua nhiều năm người dân sống cùng ngôi nhà của mình.

Mùa vàng dưới chân Tây Côn Lĩnh

Nếu mái rêu tạo nên vẻ trầm mặc cho Xà Phìn thì ruộng bậc thang mang đến sức sống và màu sắc theo từng mùa. Toàn thôn có 28 ha ruộng bậc thang. Từ các nếp nhà nhìn xuống, những thửa ruộng xếp nối nhau theo độ dốc, ôm lấy sườn núi và các khoảng đất bằng hiếm hoi. Có thửa ruộng cong mềm như một nét vẽ, có thửa hẹp, kéo dài theo triền đồi. Những bờ ruộng nhỏ chia mặt đất thành nhiều tầng, cho thấy sự khéo léo và công sức của người canh tác trên địa hình vùng cao.

Ruộng bậc thang ở Xà Phìn không rộng lớn như những vùng danh thắng nổi tiếng của Hoàng Su Phì, nhưng có sức hấp dẫn riêng nhờ nằm xen giữa những mái nhà rêu và nương chè. Du khách có thể ngắm lúa chín từ lối đi trong bản, từ khoảng sân nhà sàn hoặc trên con đường men theo sườn núi. Cảnh sắc không trải ra thành một thung lũng mênh mông mà gần gũi, đổi khác theo từng bước chân. Vừa qua một mái nhà, màu vàng đã mở ra ở phía trước; đi thêm một đoạn, ruộng lúa lại khuất sau vạt cây.

Những thửa ruộng ấy là thành quả của nhiều thế hệ đồng bào Dao khai đất, đắp bờ, dẫn nước và gìn giữ qua các mùa sản xuất. Trên địa hình dốc, để có một khoảng đất đủ bằng phẳng gieo cấy, người dân phải bỏ ra nhiều công sức. Mỗi bậc ruộng vừa là tư liệu sản xuất, vừa ghi dấu quá trình con người thích nghi với núi rừng. Đến mùa lúa chín, vẻ đẹp của ruộng bậc thang hiện lên rõ nhất, nhưng điều làm nên vẻ đẹp ấy đã bắt đầu từ những ngày người dân xuống đồng chuẩn bị vụ mới.

Những ngày này, ông Đặng Văn Háu cùng bà con trong thôn đang chuẩn bị thu hoạch lúa. Ngôi nhà mái rêu của gia đình ông là một phần trong cảnh sắc mà du khách tìm đến, còn mùa gặt là công việc đã gắn với cuộc sống của người dân từ lâu. Với khách phương xa, sắc vàng trên sườn núi là dịp ngắm cảnh, lưu lại những bức ảnh đẹp. Với người ở bản, những bông lúa trĩu hạt là thành quả sau nhiều tháng chăm sóc ruộng đồng. Cùng một mùa vàng, mỗi người có một niềm vui riêng, để rồi gặp nhau trên những lối đi giữa bản làng.

Ngôi nhà mái rêu xanh hòa quện với những thửa ruộng bậc thang ở Xà Phìn.

Khi lúa chín, sắc vàng xuất hiện từ những thửa ruộng đón nắng rồi lan dần theo sườn núi. Dưới mái rêu xanh, những tầng lúa tạo nên sự tương phản đẹp mắt. Xa hơn là màu xanh thẫm của rừng Tây Côn Lĩnh, những vạt chè và mây trắng qua đỉnh núi. Không gian ấy khiến Xà Phìn có một mùa vàng khác biệt: màu lúa luôn đi cùng màu rêu, màu chè và những nếp nhà của người Dao.

Bên cạnh ruộng bậc thang, những gốc chè Shan tuyết cổ thụ góp phần làm phong phú cảnh sắc và sản vật địa phương. Chè gắn với sinh kế của người Dao qua nhiều thế hệ. Du khách đến Xà Phìn có thể tìm hiểu cách hái, sao chè, thưởng thức hương vị trà và chọn sản phẩm mang về làm quà. Rừng thảo quả, thác Hươu, khu nuôi cá tầm cùng những bữa cơm địa phương mở thêm các điểm dừng trong hành trình. Người muốn ngắm cảnh có thể đi giữa những thửa ruộng; người muốn hiểu bản làng hơn có thể dành thêm thời gian bên nếp nhà, chén trà và câu chuyện của người dân.

Từ những giá trị ấy, Xà Phìn có điều kiện phát triển du lịch cộng đồng dựa trên chính cảnh quan và đời sống của mình. Một ngôi nhà giữ được mái cọ truyền thống có thể đón khách lưu trú; một bữa cơm của đồng bào Dao có thể giới thiệu sản vật địa phương; một buổi tìm hiểu mùa gặt hay cách sao chè giúp du khách hiểu thêm công việc làm nên những sản phẩm của vùng cao. Những trải nghiệm ấy càng có ý nghĩa khi người dân tham gia và hưởng lợi từ việc gìn giữ bản làng.

Ngày 10/10/2026 tới đây, xã Thanh Thủy tổ chức Lễ hội “Mùa vàng - Làng nhà rêu” tại thôn Xà Phìn. Theo kế hoạch, lễ hội có các hoạt động thi gặt lúa truyền thống, giã bánh dày, giới thiệu ẩm thực Dao, sao chè Shan tuyết, trưng bày nông sản và sản phẩm OCOP. Du khách cũng có dịp tham quan nhà sàn mái rêu, ruộng bậc thang mùa lúa chín và các điểm cảnh quan quanh bản. Từ ngày 10 đến 18/10, không gian trưng bày tranh nghệ thuật về Xà Phìn dự kiến tiếp tục giới thiệu vẻ đẹp của bản làng qua tác phẩm hội họa.

Ông Phan Ngọc Thắng, Phó Chủ tịch UBND xã Thanh Thủy cho biết, địa phương mong muốn lễ hội mở thêm cơ hội để du khách tìm hiểu văn hóa Dao, thưởng thức sản vật và ở lại Xà Phìn lâu hơn. Xã định hướng phát triển du lịch cộng đồng gắn với gìn giữ nhà sàn mái rêu, ruộng bậc thang và cảnh quan thôn bản, để người dân có thêm sinh kế từ những giá trị đã được nhiều thế hệ vun đắp.

Dẫu vậy, sức hút của Xà Phìn không gói trong một ngày hội hay một mùa lúa chín. Khi mùa vàng qua đi, những mái nhà rêu vẫn nằm dưới chân Tây Côn Lĩnh; đến mùa nước đổ, các bậc ruộng lại phản chiếu mây trời; khi đông về, sương phủ lên mái cọ và nương chè. Mỗi thời điểm mang đến một sắc thái riêng. Còn lúc này, khi lúa đang chín và người dân chuẩn bị bước vào mùa gặt, Xà Phìn đẹp nhất trong sự gặp gỡ giữa những thửa ruộng vàng và mái nhà rêu xanh./.