Xã vùng cao ở Thanh Hóa đánh thức tiềm năng du lịch cộng đồng

Tiết mục văn nghệ của phụ nữ Thái ở bản Bút, xã Nam Xuân trong mô hình du lịch cộng đồng. Ảnh: Hồng Thuận

Bản Bút mở hướng du lịch cộng đồng

Từ một địa bàn vùng cao còn nhiều khó khăn, xã Nam Xuân (Thanh Hóa) đang từng bước khai thác lợi thế cảnh quan và văn hóa bản địa để phát triển du lịch cộng đồng. Trong đó, Bản Bút được xác định là hạt nhân, kết nối với hồ Pha Đay, ruộng bậc thang và Hang Cặp Đớp để hình thành chuỗi trải nghiệm đặc trưng.

Sau sắp xếp đơn vị hành chính, xã Nam Xuân có diện tích tự nhiên khoảng 131km², dân số 5.852 người. Trên địa bàn, đồng bào Thái và Mường vẫn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa, phong tục, tập quán và tri thức bản địa. Đây là nền tảng để địa phương phát triển du lịch cộng đồng, sinh thái, trải nghiệm văn hóa và nông nghiệp.

Bản Bút là điểm sáng trong quá trình này. Hoạt động du lịch cộng đồng được hình thành từ năm 2020, ban đầu chủ yếu do một số hộ dân tự cải tạo nhà sàn, tổ chức lưu trú, ăn uống và phục vụ du khách.

Theo thời gian, nhận thức của người dân về lợi ích từ du lịch từng bước thay đổi. Một số hộ mạnh dạn đầu tư cơ sở vật chất, đưa không gian sống, ẩm thực và văn hóa truyền thống vào phục vụ khách.

Khách du lịch tham gia trò chơi ở khu du lịch cộng đồng bản Bút, xã Nam Xuân. Ảnh: Hồng Thuận.

Bà Phạm Thị Tuyết, chủ một homestay tại Bản Bút, cho biết việc làm du lịch giúp gia đình có thêm nguồn thu nhập, đồng thời có cơ hội giới thiệu với du khách những món ăn, nếp nhà và nét sinh hoạt truyền thống của người Thái. Theo bà Tuyết, nếu giao thông thuận lợi hơn, lượng khách ổn định và người dân được hỗ trợ thêm về kỹ năng phục vụ, du lịch sẽ mở thêm cơ hội phát triển kinh tế cho các hộ trong bản.

Hiện toàn xã có 5 hộ tham gia kinh doanh du lịch, trong đó 3 hộ kinh doanh homestay với 5 sàn nghỉ cộng đồng, mỗi sàn có sức chứa trên 30 người. Một hộ đã đầu tư thêm các phòng nghỉ riêng, bước đầu đáp ứng đa dạng hơn nhu cầu của du khách.

Trong 8 tháng đầu năm 2026, Nam Xuân đón 8.615 lượt khách, trong đó 985 lượt khách lưu trú. Hoạt động du lịch tạo việc làm trực tiếp và gián tiếp cho khoảng 40 lao động.

Không chỉ cung cấp dịch vụ lưu trú, người dân còn tham gia phục vụ các món ăn truyền thống, tổ chức giao lưu văn nghệ, giới thiệu phong tục, tập quán và đời sống cộng đồng. Nguồn thực phẩm, nông sản tại địa phương được đưa vào phục vụ du khách, góp phần tạo thêm đầu ra cho sản phẩm của người dân.

Gần 10ha ruộng bậc thang tại Bản Bút cũng đang được nhìn nhận như một tài nguyên để phát triển trải nghiệm nông nghiệp. Với hai mùa lúa mỗi năm, nơi đây có thể tạo điểm nhấn vào mùa lúa chín, đồng thời duy trì phương thức canh tác truyền thống.

Hệ thống phòng nghỉ phục vụ khách đến homestay ở bản Bút. Ảnh: Hồng Thuận

Đáng chú ý, Hang Cặp Đớp được giới thiệu trong năm 2026 như một sản phẩm có khả năng bổ trợ cho tuyến Bản Bút - hồ Pha Đay. Hệ thống nhũ đá, suối ngầm và cảnh quan rừng tự nhiên mở ra hướng phát triển du lịch sinh thái, khám phá, song việc khai thác cần được nghiên cứu kỹ để bảo đảm an toàn và bảo vệ hệ sinh thái.

Giữ bản sắc, mở hướng phát triển

Từ những kết quả bước đầu, Nam Xuân định hướng xây dựng Bản Bút trở thành điểm du lịch cộng đồng tiêu biểu của khu vực miền Tây Thanh Hóa, đồng thời từng bước hình thành chuỗi Bản Bút - hồ Pha Đay - ruộng bậc thang - Hang Cặp Đớp gắn với trải nghiệm văn hóa, ẩm thực Thái.

Ông Hoàng Mạnh Hùng, Phó Chủ tịch UBND xã Nam Xuân, cho biết địa phương xác định phát triển du lịch phải đi cùng bảo tồn văn hóa và cảnh quan. Theo ông, Bản Bút không chỉ có lợi thế về nhà sàn, ruộng bậc thang mà còn có đời sống văn hóa Thái có thể trở thành nội dung cốt lõi của sản phẩm du lịch.

Hồ Pha Đay, xã Nam Xuân cũng hút du khách khi đến tham quan. Ảnh: Hồng Thuận.

“Điều quan trọng là để người dân trực tiếp tham gia và hưởng lợi từ du lịch. Khi mỗi nếp nhà, món ăn, nghề truyền thống hay câu chuyện văn hóa đều có thể trở thành một phần của trải nghiệm, người dân sẽ có thêm động lực gìn giữ những giá trị vốn có của mình”, ông Hùng chia sẻ.

Theo định hướng của địa phương, trong 4 tháng cuối năm, Nam Xuân sẽ rà soát các hộ có khả năng tham gia du lịch cộng đồng; hướng dẫn nâng cao chất lượng homestay, ăn uống, vệ sinh và đón tiếp. Các chương trình trải nghiệm 1 ngày, 2 ngày 1 đêm và 3 ngày 2 đêm được nghiên cứu nhằm kéo dài thời gian lưu trú của du khách.

Địa phương cũng tập trung xây dựng trải nghiệm mùa lúa chín, ẩm thực, nghề truyền thống và văn hóa Thái; khảo sát khả năng khai thác Hang Cặp Đớp và kết nối các điểm thành tuyến du lịch hoàn chỉnh.

Những món ăn mang đậm bản sắc văn hóa ở khu du lịch bản Bút, xã Nam Xuân. Ảnh: Hồng Thuận

Một hướng đi khác là gắn du lịch với sản phẩm OCOP, nông sản và hàng thủ công. Các sản phẩm quà tặng, đặc sản, giỏ quà mang dấu ấn Nam Xuân được định hướng xây dựng với bao bì, nhãn mác và câu chuyện sản phẩm rõ ràng.

Dù vậy, du lịch Nam Xuân vẫn đứng trước không ít khó khăn. Hạ tầng giao thông, cơ sở lưu trú và dịch vụ còn hạn chế; sản phẩm chưa phong phú; thời gian lưu trú và mức chi tiêu của du khách chưa cao. Nhân lực còn thiếu kỹ năng về nghiệp vụ, ngoại ngữ, marketing và ứng dụng công nghệ.

Trong đó, nâng cấp tuyến đường từ Quốc lộ 15C vào Bản Bút được địa phương xác định là một trong những yêu cầu quan trọng. Cùng với giao thông, các hạng mục như bãi đỗ xe, điểm đón khách, nhà vệ sinh công cộng, điểm dừng chân, thu gom rác thải và hạ tầng viễn thông cũng cần được quan tâm.

Nam Xuân cũng mong muốn được hỗ trợ đào tạo nhân lực, quảng bá và kết nối doanh nghiệp lữ hành; hỗ trợ các hộ dân cải tạo nhà sàn, phát triển homestay, dịch vụ; đồng thời bảo tồn nghề truyền thống, trang phục, tiếng nói, dân ca, dân vũ, ẩm thực và lễ hội.

Phát triển du lịch, với Nam Xuân, không chỉ là thu hút thêm du khách mà còn mở ra cách tiếp cận mới trong bảo tồn văn hóa và tạo sinh kế. Từ những nếp nhà sàn, ruộng bậc thang đến hồ Pha Đay và Hang Cặp Đớp, địa phương đang từng bước định hình không gian trải nghiệm mang dấu ấn riêng.

Khi hạ tầng được cải thiện, sản phẩm được hoàn thiện và người dân được nâng cao năng lực phục vụ, những giá trị tự nhiên, văn hóa tại Bản Bút sẽ có thêm cơ hội được gìn giữ và lan tỏa, góp phần tạo diện mạo mới cho du lịch cộng đồng ở miền Tây Thanh Hóa.