Xây dựng đời sống văn hóa vững mạnh từ cơ sở

Tại nhà sinh hoạt cộng đồng xóm Khuổi Khon, xã Hưng Đạo, tiếng trống, tiếng chiêng vang lên đều đặn trong buổi chiều cuối năm. Các thành viên đội văn nghệ quần chúng dân tộc Lô Lô đang tập luyện cho Ngày hội văn hóa các dân tộc của xã. Không khí tập luyện diễn ra giản dị nhưng nghiêm túc, người lớn tuổi kiên nhẫn chỉnh từng động tác, lời ca trong khi lớp trẻ chăm chú lắng nghe, làm theo với sự hào hứng. Dân ca, dân vũ và các hình thức diễn xướng truyền thống của người Lô Lô Đen vốn phong phú, gắn bó mật thiết với vòng đời và sinh hoạt cộng đồng. Từ những làn điệu hát giao duyên, hát trong ngày Tết, lễ hội đến các bài hát mừng thọ, mừng nhà mới, lễ cưới và những điệu múa trống đồng mang yếu tố nghi lễ, tâm linh, mỗi tiết mục đều phản ánh đời sống tinh thần, thế giới quan và cách ứng xử văn hóa của cộng đồng. Những giá trị ấy không chỉ được lưu giữ trong ký ức, mà đang hiện diện sống động trong đời sống thường nhật thông qua hoạt động của đội văn nghệ quần chúng.

Được thành lập từ năm 2020 đến nay, đội văn nghệ quần chúng dân tộc Lô Lô Đen hiện có 22 thành viên. Các buổi tập luyện thường được tổ chức vào tối thứ Bảy hằng tuần hay những ngày nông nhàn người dân lại có thêm thời gian dành cho các hoạt động cộng đồng. Dù không có sự hỗ trợ chuyên nghiệp hay lịch tập cố định nhưng chính tinh thần tự nguyện và ý thức gìn giữ bản sắc đã giúp đội văn nghệ duy trì hoạt động.

Hoạt động tập luyện của đội văn nghệ quần chúng dân tộc Lô Lô đen tại nhà sinh hoạt cộng đồng.

Với vẻ đẹp thiên nhiên và bản sắc văn hóa đặc trưng, Khuổi Khon đang trở thành điểm du lịch cộng đồng hấp dẫn, thu hút ngày càng nhiều du khách trong và ngoài tỉnh. Đội văn nghệ quần chúng lựa chọn, dàn dựng các tiết mục phù hợp, góp phần giới thiệu nét văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc đến du khách theo cách gần gũi, dễ tiếp cận. Anh Hoàng Hồng Sơn, thành viên đội văn nghệ chia sẻ: Với bà con Lô Lô, hát múa là một phần của sinh hoạt đời sống hằng ngày. Sau mỗi ngày lao động, buổi tập là dịp để mọi người gặp gỡ, ôn lại phong tục, tập quán, cùng nhắc nhau giữ gìn những nét văn hóa truyền thống của dân tộc mình. Văn hóa vì thế không chỉ được nhớ đến trong lễ hội, mà hiện diện thường xuyên trong đời sống của cộng đồng dân cư.

Tại xóm Lam Sơn Thượng, xã Hòa An, công tác xây dựng đời sống văn hóa từ cơ sở đã mang lại những chuyển biến tích cực, rõ rệt và bền vững. Với 107 hộ dân, chủ yếu là đồng bào Tày, Nùng, xóm xác định lấy người dân làm trung tâm, coi phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” là nền tảng để nâng cao chất lượng đời sống cộng đồng. Trên cơ sở hương ước, quy ước được nhân dân thống nhất thực hiện, các phong trào xây dựng môi trường xanh - sạch - đẹp, an toàn, văn minh được triển khai đồng bộ, gắn với các mô hình thiết thực như “Gia đình văn hóa”, “Đường hoa thanh niên”. Nhờ đó, nhận thức cộng đồng được nâng lên, tinh thần đoàn kết được củng cố, góp phần cải thiện toàn diện đời sống kinh tế - xã hội. Thu nhập bình quân của xóm đạt trên 30 triệu đồng/người/năm; không còn hộ nghèo, cận nghèo. Hạ tầng tiếp tục được hoàn thiện với 100% đường trục chính được cứng hóa, 100% hộ sử dụng điện an toàn; đường làng, ngõ xóm được chiếu sáng bằng đèn năng lượng mặt trời. Năm 2025, có 91,58% hộ đạt danh hiệu Gia đình văn hóa; các phong trào văn hóa được triển khai gắn chặt với hương ước, quy ước, góp phần hình thành nếp sống văn minh, kỷ cương ở khu dân cư.

Ông Mã Xuân Trường, Trưởng xóm Lam Sơn Thượng cho biết: Năm 2024, xóm được công nhận đạt chuẩn nông thôn mới, phản ánh sự chuyển biến đồng bộ về kinh tế, hạ tầng và đời sống tinh thần. Quá trình xây dựng nông thôn mới được triển khai trên cơ sở phát huy dân chủ, mọi nội dung đều được bàn bạc công khai để người dân cùng tham gia, từ giữ gìn vệ sinh môi trường, xây dựng nếp sống văn minh đến hưởng ứng các phong trào văn hóa. Khi có sự đồng thuận của nhân dân, các tiêu chí không chỉ đạt mà còn đi vào thực chất, bền vững.

Từ thực tiễn tại Khuổi Khon và Lam Sơn Thượng cho thấy, công tác xây dựng đời sống văn hóa từ cơ sở trên địa bàn tỉnh đang từng bước đi vào chiều sâu, lấy người dân làm trung tâm, qua đó, tạo nền tảng quan trọng cho sự ổn định xã hội và phát triển bền vững. Để phong trào thực sự lan tỏa và phát huy hiệu quả, tỉnh đặc biệt chú trọng hoàn thiện cơ chế chỉ đạo, điều hành, bảo đảm triển khai đồng bộ, thống nhất từ tỉnh đến cơ sở. Đến nay, tỉnh đã ban hành hệ thống văn bản chỉ đạo, hướng dẫn thực hiện phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa”, tạo cơ sở pháp lý quan trọng, giúp phong trào được tổ chức triển khai thống nhất nhưng linh hoạt, phù hợp với điều kiện thực tiễn của từng địa phương, qua đó phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng dân cư trong xây dựng đời sống văn hóa từ cơ sở.

Nhân dân xóm Lam Sơn Thượng, xã Hòa An ra quân phát quang đường làng, góp phần xây dựng môi trường văn hóa xanh - sạch - đẹp từ cơ sở.

Từ sự lan tỏa của các hoạt động cấp tỉnh, phong trào xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở ngày càng đi vào chiều sâu. Hiện toàn tỉnh duy trì trên 800 đội văn nghệ quần chúng; nhiều mô hình câu lạc bộ văn hóa dân gian như: hát Then, đàn tính được hình thành và hoạt động hiệu quả tại các xã Hà Quảng, Trùng Khánh, Nguyên Bình, Thạch An… Qua đó, phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” tiếp tục đạt kết quả tích cực với trên 81,26% xóm, tổ dân phố đạt danh hiệu “Xóm, tổ dân phố văn hóa” và trên 90% hộ gia đình đạt danh hiệu “Gia đình văn hóa”.

Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nông Thị Tuyến cho biết: Theo từng giai đoạn và hằng năm, Ban Chỉ đạo Phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” tỉnh đều ban hành các văn bản chỉ đạo, hướng dẫn triển khai sát với tình hình thực tiễn, giao nhiệm vụ cụ thể cho các cấp, ngành. Công tác kiểm tra, đánh giá được thực hiện thường xuyên, gắn với tổng kết, rút kinh nghiệm và điều chỉnh giải pháp phù hợp với từng địa bàn. Chú trọng bồi dưỡng đội ngũ làm công tác văn hóa ở cơ sở thông qua các lớp tập huấn nghiệp vụ cho cán bộ văn hóa - xã hội cấp xã, trưởng xóm, tổ trưởng dân phố, nghệ nhân, người có uy tín. Nhờ đó, phong trào đã mang lại những chuyển biến rõ nét, góp phần cải thiện đời sống vật chất và tinh thần, nâng cao ý thức cộng đồng thông qua các danh hiệu “Gia đình văn hóa”, “Xóm, tổ dân phố văn hóa”. Nhiều giá trị văn hóa truyền thống được khơi dậy và phát huy; nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang, lễ hội từng bước được hình thành; tình trạng tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số từng bước được đẩy lùi. Các phong trào tự quản, tương trợ trong cộng đồng góp phần giữ vững an ninh trật tự, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân.

Tuy nhiên, việc nâng cao đời sống văn hóa từ cơ sở còn không ít khó khăn. Ý thức chấp hành pháp luật, nếp sống văn minh, bảo vệ môi trường của một bộ phận người dân chưa đồng đều; nguồn kinh phí dành cho hoạt động văn hóa còn hạn chế, trong khi nhu cầu ngày càng cao. Ở một số nơi, phong trào có biểu hiện hình thức, chưa thực sự tạo chuyển biến bền vững; năng lực của đội ngũ cán bộ văn hóa cơ sở chưa đáp ứng yêu cầu đổi mới trong bối cảnh hiện nay. Từ thực tiễn đó cho thấy, xây dựng đời sống văn hóa từ cơ sở ở Cao Bằng không chỉ ở việc hoàn thành các tiêu chí hay danh hiệu, mà thực chất là một hành trình bền bỉ, lâu dài nhằm vun đắp và củng cố nền tảng tinh thần của cộng đồng. Khi người dân thực sự được đặt ở vị trí trung tâm, trở thành chủ thể sáng tạo, gìn giữ và lan tỏa các giá trị văn hóa, văn hóa sẽ tiếp tục giữ vai trò là điểm tựa tinh thần vững chắc, góp phần bảo tồn, phát huy bản sắc tốt đẹp của các dân tộc, đồng thời tạo động lực nội sinh quan trọng cho sự phát triển nhanh và bền vững của tỉnh trong những năm tiếp theo.

Phùng Đào