Xây dựng mô hình quản lý rủi ro, ứng phó với tình trạng nắng nóng cực đoan

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu làm gia tăng thời tiết cực đoan, đặc biệt là nắng nóng tại các đô thị lớn, việc chuyển từ ứng phó sau thiên tai sang chủ động phòng ngừa, hành động sớm dựa trên dự báo khoa học là hướng đi tất yếu.

Dự án “Hỗ trợ tài chính dựa vào dự báo cho nắng nóng” không chỉ hỗ trợ trước mắt nhóm dễ bị tổn thương mà còn góp phần xây dựng mô hình quản lý rủi ro thiên tai để nhân rộng trong tương lai.

Triển khai từ tháng 2/2022 đến 31/3/2026 (gia hạn đến 31/8/2026) do Trung ương Hội Chữ thập đỏ Việt Nam thực hiện, với sự tài trợ của Hiệp hội Chữ thập đỏ và Trăng lưỡi liềm đỏ quốc tế (IFRC), Dự án thực hiện tại Hà Nội, Hải Phòng và Đà Nẵng - những đô thị lớn, mật độ dân cư cao và nhiều lao động ngoài trời. Nhóm hưởng lợi chính là công nhân xây dựng, lao động vệ sinh, người bán hàng rong, lái xe ôm, lao động phi chính thức và các nhóm dễ bị tổn thương khác. Tổng ngân sách dự án là hơn 5,138 tỷ đồng (chuẩn bị: 2,531 tỷ; hành động sớm: 2,607 tỷ). Giai đoạn 2022-2026, dự án thu hút 4.136 lượt người tham gia (2.119 nữ, chiếm 51%).

Mục tiêu cốt lõi là thiết lập khung hành động sớm dựa trên ngưỡng kích hoạt thời tiết khoa học. Thay vì chờ nắng nóng gây hậu quả mới hỗ trợ, mô hình dùng thông tin khí tượng thủy văn để ra quyết định sớm, phân bổ nguồn lực và bảo vệ cộng đồng trước khi rủi ro đạt đỉnh.

Thông qua dự án, Hội Chữ thập đỏ các cấp được nâng cao năng lực theo dõi, phân tích dự báo và tổ chức hành động sớm. Các địa phương cũng được hỗ trợ xây dựng, duy trì điểm trú tránh nắng cộng đồng nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực đến sức khỏe người dân.

Ông Nguyễn Sỹ Trường, Phó Chủ tịch Trung ương Hội Chữ thập đỏ Việt Nam phát biểu tại buổi tập huấn. (Nguồn: TTXVN)

Chuyển từ “ứng phó thụ động” sang “hành động sớm, chủ động phòng ngừa”

Phát biểu khai mạc buổi tập huấn, Phó Chủ tịch Trung ương Hội Chữ thập đỏ Việt Nam Nguyễn Sỹ Trường cho biết, nắng nóng gay gắt và hiện tượng biến đổi khí hậu đang tác động ngày càng khốc liệt đến đời sống, sức khỏe và sinh kế của người dân, đặc biệt là các nhóm lao động tự do và hộ gia đình yếu thế tại các đô thị lớn tại Hà Nội, Hải Phòng và Đà Nẵng.

Dự án “Hỗ trợ tài chính dựa vào dự báo cho nắng nóng” là một minh chứng sinh động cho tư duy đổi mới trong công tác quản lý thảm họa: Chuyển từ “ứng phó thụ động” sang “hành động sớm và chủ động phòng ngừa”.

Đánh giá cao và ghi nhận những nỗ lực rất lớn của Ban Điều hành dự án Trung ương và các địa phương trong chặng đường triển khai vừa qua, Phó Chủ tịch Trung ương Hội Chữ thập đỏ Việt Nam chỉ rõ, dự án không chỉ dừng lại ở việc hỗ trợ kỹ thuật mà đã tạo tiền đề xây dựng Khung hành động sớm (EAP), gắn kết dữ liệu khí tượng thủy văn với các giải pháp an sinh xã hội thực tế được triển khai tại các bàn dự án.

Để công tác hành động sớm dựa vào dự báo thực sự phát huy hiệu quả và lan tỏa bền vững trong thời gian tới, ông Nguyễn Sỹ Trường đề nghị, các đại biểu tập trung thảo luận, định hướng chiến lược theo các trọng tâm, trong đó rà soát, chuẩn hóa ngưỡng kích hoạt và giám sát dự báo, tiếp tục phối hợp chặt chẽ Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển để điều chỉnh ngưỡng kích hoạt nắng nóng sao cho sát với thực tế diễn biến thời tiết khốc liệt hiện nay.

Cùng với đó, tối ưu hóa quy trình vận hành và cơ chế phối hợp, chú trọng tháo gỡ triệt để các rào cản về thủ tục phê duyệt và thời gian chuyển kinh phí. Xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành nhịp nhàng giữa Hội Chữ thập đỏ các cấp với Ban Chỉ đạo Phòng thủ dân sự, Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai cùng chính quyền địa phương nhằm bảo đảm nguồn lực được giải ngân và tiếp cận cộng đồng chỉ trong khoảng thời gian ngắn trước khi thiên tai, thảm họa xảy ra.

Ông Nguyễn Sỹ Trường cũng đề nghị, cần tập trung rà soát lại các gói hỗ trợ hành động sớm để bảo đảm tính thiết thực, đa dạng hóa các hình thức hỗ trợ; đẩy mạnh việc lồng ghép các yếu tố bình đẳng giới, bảo vệ trẻ em và hòa nhập xã hội (PGI), huy động vai trò nòng cốt của lực lượng tình nguyện viên Chữ thập đỏ tại cơ sở.

“Kết quả của dự án này không chỉ phục vụ cho ba thành phố tham gia (Hà Nội, Hải Phòng, Đà Nẵng) mà phải trở thành mô hình chuẩn hóa để Trung ương Hội tham mưu, đóng góp vào chính sách quốc gia về Quản lý rủi ro thiên tai và An sinh xã hội thích ứng. Nguồn lực tài chính, năng lực cán bộ và mạng lưới đối tác cần tiếp tục được duy trì và củng cố lâu dài”, Phó Chủ tịch Trung ương Hội Chữ thập đỏ Việt Nam nhấn mạnh.

Nâng cao năng lực chuẩn bị và hành động sớm

Chia sẻ về kết quả thực hiện Dự án, ông Vũ Ngọc Kiên, Cán bộ dự án - Trung ương Hội Chữ thập đỏ Việt Nam cho biết, quá trình triển khai, Hội Chữ thập đỏ 3 thành phố đã phối hợp với 29 phường khảo sát, thống nhất các điểm trú tránh nắng cố định và di động dựa trên vị trí, cơ sở vật chất, mức độ tập trung lao động và nhu cầu người dân.

Các bên đã ký thỏa thuận hợp tác, thống nhất trách nhiệm bố trí mặt bằng, quản lý trang thiết bị, huy động nhân lực và vận hành khi kích hoạt. Phương án bố trí điểm di động cũng được xác định trước nhằm bảo đảm tính linh hoạt, kịp thời. Việc 29 phường có sẵn địa điểm và phương án vận hành là kết quả quan trọng, giúp rút ngắn thời gian chuẩn bị, giảm độ trễ và tăng khả năng hỗ trợ kịp thời khi cảnh báo nắng nóng đạt ngưỡng.

Tuy nhiên, gần 5 năm qua, dự án chưa kích hoạt hành động sớm do các ngưỡng nắng nóng đo từ Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển chưa đạt điều kiện quy định. Cụ thể, ngưỡng xác định theo phân vị 97 tại Hà Nội, Hải Phòng tương đương chỉ số nhiệt 48,16 độ C và 52,08 độ C; tại Đà Nẵng (phân vị 99) là 47,13 độ C. Các giá trị quan trắc vừa qua chưa đạt đồng thời điều kiện về ngưỡng và thời gian.

Toàn cảnh Hội nghị tập huấn. (Ảnh: Hồng Châu)

Dù chưa kích hoạt chính thức, dự án vẫn tạo nhiều kết quả nền tảng là xây dựng hệ thống theo dõi, củng cố mạng lưới tình nguyện viên, hình thành cơ chế phối hợp, chuẩn bị trang thiết bị, địa điểm và nâng cao năng lực cán bộ Hội.

Đáng chú ý, tháng 6/2020, dự án từng thí điểm hai điểm tránh nắng cố định tại quận Bắc Từ Liêm và Hoàng Mai (Hà Nội). Hoạt động phục vụ 2.400 lượt người (khoảng 400 lượt/điểm/ngày) bằng kinh phí dự trữ và sự hỗ trợ của tình nguyện viên. Người dân được nghỉ ngơi, uống nước, sơ cấp cứu, làm mát và theo dõi sức khỏe. Tình nguyện viên cũng tuyên truyền kiến thức bảo vệ sức khỏe, khuyến cáo hạn chế di chuyển giờ cao điểm, bổ sung nước, nhận biết dấu hiệu say nắng và hỗ trợ chuyển viện khi cần. Hoạt động được chính quyền và người dân đánh giá rất cao.

Ông Vũ Ngọc Kiên, cán bộ dự án đề xuất Trung ương Hội tiếp tục rà soát ngưỡng kích hoạt, ngân sách, hệ thống điểm trú nắng; làm việc với đơn vị cung cấp dự báo để bảo đảm tiến độ; tăng cường điều phối, hỗ trợ kỹ thuật. Hội Chữ thập đỏ 3 thành phố cần rà soát nhu cầu, nguồn lực; chủ động lồng ghép nguồn lực địa phương; kiện toàn tình nguyện viên và bảo quản trang thiết bị luôn sẵn sàng.

Còn bà Rommanee Kleotanong, Cán bộ cấp cao về ứng phó thảm họa của Hiệp hội Chữ thập đỏ và Trăng lưỡi liềm đỏ quốc tế khẳng định IFRC sẽ tiếp tục đồng hành cùng Hội Chữ thập đỏ Việt Nam trong nâng cao năng lực chuẩn bị và hành động sớm nhằm bảo vệ người dân trước các tình huống khẩn cấp.

Theo bà Rommanee Kleotanong, việc quy trình hành động sớm đối với nắng nóng cực đoan chưa được kích hoạt trong 5 năm qua không phải là hạn chế, mà là cơ hội để các bên nhìn lại, rút kinh nghiệm và hoàn thiện mô hình. Một quy trình chỉ thực sự có ý nghĩa khi bảo đảm thông tin thông suốt, quyết định kịp thời, nguồn lực sẵn sàng và người dân được hỗ trợ trước khi thiệt hại nghiêm trọng xảy ra.