Xây dựng tốt mối quan hệ biện chứng tập trung và dân chủ

Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng xác định mục tiêu, nhiệm vụ của công tác xây dựng Đảng và nêu rõ nhiều nội dung liên quan đến thực hiện nguyên tắc dân chủ được thực chất, hiệu quả. Ảnh: chinhphu.vn

Là người sáng lập, rèn luyện, lãnh đạo Đảng ta, Chủ tịch Hồ Chí Minh thường xuyên chú trọng đến nguyên tắc tập trung dân chủ. Người từng chỉ rõ nguyên tắc tập trung dân chủ là nguyên tắc tổ chức cơ bản của đảng cách mạng. Người lý giải: Đảng được tổ chức theo nguyên tắc dân chủ tập trung, nghĩa là Đảng có đảng chương thống nhất, kỷ luật thống nhất, cơ quan lãnh đạo thống nhất; cá nhân phải phục tùng đoàn thể, số ít phải phục tùng số nhiều, cấp dưới phải phục tùng cấp trên và địa phương phải phục tùng Trung ương.

Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng phân tích rất sâu sắc về mối quan hệ giữa dân chủ và tập trung, đó là mối quan hệ biện chứng, hữu cơ, phải được cùng tiến hành, đi đôi, thống nhất với nhau và phải được coi trọng, chấp hành nghiêm túc. Theo Người, tập trung trên nền tảng dân chủ là các đảng viên có quyền thảo luận chính sách của Đảng, rồi tập trung ý kiến lên Trung ương, còn dân chủ dưới sự chỉ đạo tập trung là vì nếu cái gì không nên bàn cũng cứ bàn ắt hỏng, cái gì đã bàn rồi thì phải đưa lên và khi mà bên trên đã ra lệnh thì bên dưới phải thi hành, phải tuân theo.

 Người nhấn mạnh: Cơ quan lãnh đạo của Đảng có uy tín và quyền lực chân chính, phải thật sự mở rộng dân chủ để tất cả đảng viên bày tỏ hết ý kiến của mình. Người thường xuyên nhắc nhở các đảng viên của Đảng trong quá trình thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ phải hết sức thảo luận, phát biểu ý kiến nhưng khi đa số đã nghị quyết thì tất cả đảng viên phải phục tùng, thi hành và “những phương châm, chính sách, nghị quyết của Đảng, kỷ luật của Đảng, mọi đảng viên phải chấp hành, tuân theo”.

Đồng thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng là tấm gương tiêu biểu, ngời sáng về thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ. Ở cương vị lãnh đạo cao nhất của Đảng, Nhà nước, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn chấp hành nghiêm các nguyên tắc, quy định của Đảng, Nhà nước, không cho phép mình hưởng đặc quyền, đặc lợi nào. Đây là cơ sở quan trọng để toàn Đảng, toàn dân ta tiếp tục triển khai thực hiện tốt cuộc vận động học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh.

Những tư tưởng, lời dạy và tấm gương sáng của Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn luôn được Đảng Cộng sản Việt Nam cùng đội ngũ cán bộ, đảng viên quán triệt, triển khai thực hiện nghiêm túc và hiệu quả. Nguyên tắc tập trung dân chủ được khẳng định trong Điều lệ Đảng, Nghị quyết các kỳ Đại hội Đảng, các chủ trương, chính sách, giải pháp và đi vào thực tiễn công tác xây dựng Đảng. Điều lệ Đảng Cộng sản Việt Nam hiện nay nêu rõ: “Đảng là một tổ chức chặt chẽ, thống nhất ý chí và hành động, lấy tập trung dân chủ làm nguyên tắc tổ chức cơ bản, thực hiện tập thể lãnh đạo, cá nhân phụ trách, thương yêu đồng chí, kỷ luật nghiêm minh, đồng thời thực hiện các nguyên tắc: tự phê bình và phê bình, đoàn kết trên cơ sở Cương lĩnh chính trị và Điều lệ Đảng, gắn bó mật thiết với nhân dân, Đảng hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật”.

Trải qua các thời kỳ cách mạng, nhất là trong hơn 40 năm lãnh đạo sự nghiệp đổi mới đất nước, nguyên tắc tập trung dân chủ càng được Đảng ta coi trọng với nhiều nghị quyết, chỉ thị, quy định cụ thể, phù hợp. Nổi lên trong các văn bản này là việc khẳng định vai trò, vị trí quan trọng của nguyên tắc tập trung dân chủ, những yêu cầu, cách làm để triển khai có hiệu quả từ Trung ương đến địa phương.

Tiêu biểu như Quy định của 144 - QĐ/TW ngày 09/5/2024 của Bộ Chính trị, khóa XIII nêu rõ: Một trong những quy định chuẩn mực đạo đức cách mạng của cán bộ, đảng viên trong giai đoạn mới là kiên định đường lối đổi mới của Đảng và các nguyên tắc xây dựng Đảng; nêu cao ý thức tổ chức kỷ luật, kỷ cương, nhất là kỷ luật phát ngôn; nói và làm theo đúng chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; chấp hành các quy định của cơ quan, đơn vị; phục tùng sự phân công của Đảng, của tổ chức. Hay Chỉ thị 50-CT/TW, ngày 23/7/2025 của Ban Bí thư về tiếp tục đổi mới và nâng cao chất lượng sinh hoạt chi bộ trong giai đoạn mới yêu cầu phải phát huy dân chủ, để đảng viên tham gia thảo luận, đồng thời “chấp hành nghiêm nguyên tắc tập thể lãnh đạo, cá nhân phụ trách trong ban hành nghị quyết và phân công nhiệm vụ”; Bí thư chi bộ phải lắng nghe, tôn trọng ý kiến đóng góp và thực hiện nghiêm nguyên tắc tập trung dân chủ.

 Đảng cũng đưa ra nhiều giải pháp, trong đó có quy định cụ thể về những biểu hiện suy thoái về chính trị, tư tưởng, đạo đức mà cán bộ, đảng viên cần tích cực phòng tránh. Ví dụ như biểu hiện: Không chấp hành nghiêm các nguyên tắc của Đảng; sa sút ý chí phấn đấu, không gương mẫu trong công tác; né tránh trách nhiệm, thiếu trách nhiệm, trung bình chủ nghĩa, làm việc qua loa, đại khái, kém hiệu quả; không còn ý thức hết lòng vì nước, vì dân, không làm tròn chức trách, nhiệm vụ được giao...

Thực tế những năm qua, việc thực hiện nghiêm túc nguyên tắc tập trung dân chủ đã góp phần xây dựng Đảng ta trong sạch, vững mạnh, đủ uy tín và năng lực lãnh đạo các mạng Việt Nam đi từ thắng lợi này đến thắng lợi khác. Mới đây, Kết luận của Tổng Bí thư Tô Lâm về tổng kết, nghiên cứu sửa đổi, bổ sung Điều lệ Đảng năm 2026 đã đặt ra yêu cầu: “Tổng kết nguyên tắc tập trung dân chủ, tập thể lãnh đạo, cá nhân phụ trách; làm rõ trách nhiệm của cấp ủy, thường trực cấp ủy và người đứng đầu. Phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm giải trình, kiểm tra, giám sát”. Chúng ta tin rằng, thành công của việc tổng kết giúp cho Đảng có thêm những bài học kinh nghiệm quý trong công tác xây dựng Đảng những năm tới.

Để lãnh đạo thành công sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong kỷ nguyên mới, Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng xác định mục tiêu, nhiệm vụ của công tác xây dựng Đảng, trong đó khẳng định việc “thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ của Đảng và bảo đảm quyền hạn, trách nhiệm của người đứng đầu”. Nghị quyết cũng nêu rõ nhiều nội dung liên quan đến thực hiện nguyên tắc dân chủ được thực chất, hiệu quả, như: Đổi mới phương thức lãnh đạo, hoàn thiện quy chế làm việc; bảo đảm dân chủ, công khai, công tâm, khách quan trong công tác cán bộ và thực hiện đường lối, chủ trương của Đảng; tăng cường trách nhiệm của người đứng đầu gắn với công tác kiểm tra, giám sát và kiểm soát quyền lực; khắc phục tình trạng vi phạm nguyên tắc, quy chế làm việc hoặc bao biện, làm thay, buông lỏng vai trò lãnh đạo…

Toàn Đảng và từng tổ chức Đảng, cán bộ, đảng viên cần chủ động, tự giác, tích cực, nghiêm chỉnh thực hiện quy định, mục tiêu, nhiệm vụ mà nghị quyết của Đảng đã đặt ra: “Chấp hành nghiêm túc, đầy đủ các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của Đảng, nhất là nguyên tắc tập trung dân chủ, tự phê bình và phê bình”./.