Xây dựng văn hóa phòng cháy, chữa cháy từ mỗi gia đình

Thay đổi từ nếp nghĩ đến thói quen

Trước khi đi ngủ, ông Hà Văn Vị, một hộ kinh doanh chăn, ga, gối, đệm tại phường Sơn Tây, luôn chú ý kiểm tra hệ thống điện trong nhà. Những tầng không sử dụng điện được ngắt cầu dao, hệ thống báo cháy được duy trì hoạt động. Với gia đình vừa sinh sống vừa kinh doanh những mặt hàng dễ bắt lửa, sự cẩn trọng ấy đã trở thành công việc thường ngày.

Ông Vị cho biết, gia đình đã chủ động lắp đặt hệ thống báo cháy, đồng thời duy trì thói quen ngắt điện ở những khu vực không sử dụng trước khi nghỉ ngơi. Những việc làm tưởng chừng nhỏ nhưng thể hiện sự thay đổi trong nhận thức: Phòng cháy không phải đợi đến khi xảy ra sự cố mới quan tâm, mà phải bắt đầu từ chính cách sinh hoạt hằng ngày.

Cũng với suy nghĩ ấy, ông Phạm Văn Hoàn, một người dân ở xã Thường Tín, thường xuyên kiểm tra ổ cắm, đường dây và các thiết bị điện trong gia đình, nhất là vào mùa nắng nóng. Theo ông, khi nhu cầu sử dụng quạt, điều hòa tăng cao, việc kiểm tra hệ thống điện càng cần được chú ý để kịp thời phát hiện những nguy cơ mất an toàn.

Người dân được tuyên truyền, hướng dẫn cài đặt app 114 để tìm hiểu về công tác PCCC và ngăn nguy cơ có thể xảy ra. Ảnh: Khánh Huy

Có thể thấy, người dân ở Hà Nội đã chủ động phòng ngừa thay vì chỉ trông chờ vào lực lượng chữa cháy chuyên nghiệp. Việc kiểm tra thiết bị điện, bố trí lối thoát nạn hay trang bị phương tiện chữa cháy không còn đơn thuần để đáp ứng yêu cầu kiểm tra, mà xuất phát từ nhu cầu bảo vệ chính những người thân trong gia đình.

Sự thay đổi ấy có ý nghĩa quan trọng, khi tại Hà Nội, nơi nhiều ngôi nhà vừa là không gian sinh hoạt, vừa được tận dụng để kinh doanh, chứa hàng hóa. Trong những con ngõ nhỏ, sâu, khi phương tiện chữa cháy chuyên dụng khó tiếp cận, khả năng phát hiện sớm, báo động và thoát nạn của người dân càng trở nên quan trọng.

Thực tế cũng đã có những gia đình thoát khỏi nguy hiểm nhờ chủ động chuẩn bị phương án từ trước. Nhớ lại một sự cố cháy vào ban đêm, anh Phan Văn Việt, người dân phường Đại Mỗ, vẫn chưa khỏi bàng hoàng: "Tôi tháo ga giường ra và vứt đệm xuống trước. Tôi buộc các con tôi thả xuống dưới thì có hàng xóm hỗ trợ. Cũng nhờ lối thoát hiểm, gia đình tôi đã thoát khỏi đám cháy".

Câu chuyện không chỉ cho thấy giá trị của một lối thoát nạn được chuẩn bị trước, mà còn đặt ra vấn đề về kỹ năng ứng phó của từng thành viên trong gia đình. Bởi khi sự cố xảy ra, không phải lúc nào người lớn cũng có mặt để hướng dẫn trẻ nhỏ hoặc hỗ trợ người cao tuổi.

Chính vì vậy, xây dựng văn hóa PCCC cần bắt đầu từ việc mỗi người hiểu rõ trách nhiệm của mình. Nếu cha mẹ có thói quen kiểm tra nguồn điện, nguồn nhiệt thì con trẻ cũng cần được hướng dẫn cách nhận biết nguy hiểm, báo động và thoát khỏi khu vực có cháy. Người cao tuổi cần biết vị trí đặt bình chữa cháy, cách liên hệ lực lượng chức năng và phương án di chuyển đến nơi an toàn.

Những năm gần đây, kiến thức PCCC đang được phổ biến rộng rãi hơn thông qua nhiều môi trường. Học sinh được tiếp cận kỹ năng thoát hiểm tại trường; người lao động được hướng dẫn sử dụng phương tiện chữa cháy tại cơ quan, doanh nghiệp; người cao tuổi và các hộ gia đình được tập huấn tại tổ dân phố, khu dân cư.

Khi trở về nhà, mỗi thành viên có thể mang theo những kiến thức đã được học để cùng trao đổi, nhắc nhở nhau. Một đứa trẻ biết cảnh báo cha mẹ khi thấy ổ điện quá tải, người lớn chủ động giữ thông thoáng lối thoát nạn, ông bà quan tâm đến việc sử dụng điện an toàn. Đó là những biểu hiện cụ thể của văn hóa phòng cháy trong gia đình.

Từ ý thức mỗi nhà đến trách nhiệm cộng đồng

Nếu ý thức phòng cháy được hình thành trong từng gia đình thì khu dân cư chính là nơi những thói quen ấy được duy trì và lan tỏa.

Tại xã Nam Phù, công tác tuyên truyền PCCC được lực lượng Công an xã và các thôn triển khai đến từng hộ dân. Không chỉ phổ biến những nguy cơ cháy, nổ thường gặp, lực lượng tại chỗ còn hướng dẫn người dân cài đặt, sử dụng ứng dụng “Báo cháy 114”, trang bị kỹ năng xử lý tình huống và phối hợp với các hộ xung quanh khi xảy ra sự cố.

Ông Phạm Văn Dũng, Đội trưởng Đội dân phòng thôn 2 Vạn Phúc, xã Nam Phù cho biết, lực lượng dân phòng thường xuyên tổ chức tập huấn cho người dân và các hộ kinh doanh. Trong đó, việc hướng dẫn sử dụng ứng dụng “Báo cháy 114” được chú trọng nhằm giúp người dân kịp thời thông tin đến lực lượng chức năng khi phát hiện cháy, nổ.

Hộ dân có nhà ở kết hợp kinh doanh ở xã Nam Phù chủ động trang bị nhiều bình chữa cháy phòng ngừa hỏa hoạn. Ảnh: Khánh Huy

Điểm đáng chú ý trong cách làm này là kiến thức PCCC được đưa đến gần hơn với đời sống của người dân. Những người cao tuổi ít có điều kiện tham gia các lớp tập huấn tập trung có thể được hướng dẫn ngay tại khu dân cư; các hộ kinh doanh được nhắc nhở về nguy cơ từ hệ thống điện, nguồn nhiệt và hàng hóa dễ cháy.

Quan trọng hơn, người dân không chỉ được hướng dẫn bảo vệ ngôi nhà của mình mà còn hiểu trách nhiệm cảnh báo, hỗ trợ những gia đình xung quanh.

Bởi trong một khu dân cư đông đúc, nguy cơ cháy không dừng lại ở ranh giới của từng ngôi nhà. Một sự cố điện, một đám cháy phát sinh từ khu vực kinh doanh hoặc một lối thoát hiểm bị che chắn có thể ảnh hưởng đến nhiều hộ liền kề. Vì thế, ý thức tự giác của mỗi gia đình cũng chính là một phần trách nhiệm đối với cộng đồng.

Tại tổ dân phố số 7 và số 18, phường Việt Hưng, các hộ dân tự nguyện đóng góp hơn 300 triệu đồng để trang bị bình chữa cháy và triển khai hệ thống chuông báo cháy. Đến thời điểm được ghi nhận, 100% hộ gia đình tại hai tổ dân phố đã trang bị phương tiện PCCC và cài đặt ứng dụng “Báo cháy 114”.

Điều đáng nói không chỉ là số lượng bình chữa cháy hay kinh phí đóng góp, mà là cách người dân cùng nhau giải quyết một vấn đề liên quan trực tiếp đến sự an toàn của cả khu phố. Khi mỗi gia đình tự giác tham gia, việc phòng cháy không còn là hoạt động mang tính vận động nhất thời mà từng bước trở thành trách nhiệm chung.

Đây cũng là ý nghĩa thiết thực của các mô hình “Tổ liên gia an toàn PCCC”, “Điểm chữa cháy công cộng” đang được duy trì tại nhiều khu dân cư Hà Nội. Hệ thống cảnh báo, phương tiện chữa cháy và sự phối hợp giữa các hộ giúp người dân có thêm điều kiện phát hiện sớm, hỗ trợ nhau thoát nạn và xử lý tình huống ban đầu khi bảo đảm an toàn.

Tuy nhiên, phương tiện chỉ phát huy hiệu quả khi người sử dụng có kiến thức và kỹ năng. Một chiếc bình chữa cháy đặt trong góc nhà nhưng không ai biết sử dụng, hay một lối thoát hiểm có sẵn nhưng bị khóa kín, đều khó phát huy tác dụng khi xảy ra hỏa hoạn.

Bởi vậy, cùng với việc vận động người dân trang bị phương tiện, các địa phương đang chú trọng hơn đến hoạt động thực hành.

Từ những buổi diễn tập tại khu dân cư đến các điểm trải nghiệm PCCC, người dân có cơ hội trực tiếp sử dụng bình chữa cháy, tìm hiểu cách thoát khỏi môi trường có khói, khí độc và xử lý những tình huống giả định. Đặc biệt, việc học sinh cùng người lớn tham gia các hoạt động trải nghiệm còn tạo cơ hội để kiến thức phòng cháy được trao đổi giữa các thế hệ trong gia đình.

Trung tá Nguyễn Hải Hưng, Đội trưởng Đội Chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ khu vực số 31, từng nhấn mạnh vai trò của ý thức người dân trong bảo đảm an toàn PCCC tại nhà trọ và các cơ sở có nguy cơ cháy, nổ. Theo thông tin được Báo An ninh Thủ đô phản ánh, lực lượng chức năng đã phối hợp chính quyền, Công an cơ sở tăng cường kiểm tra, hướng dẫn tại các địa bàn, trong đó có xã Nam Phù, Đại Thanh, Ngọc Hồi, phường Thanh Liệt, Đống Đa...

Người dân sinh sống ở Hà Nội chủ động phối hợp với lực lượng chức năng để tìm hiểu các biện pháp phòng ngừa cháy nổ. Ảnh: Khánh Huy

Thực tiễn cho thấy, sự chủ động của mỗi gia đình là yếu tố không thể thiếu trong công tác phòng ngừa. Lực lượng chuyên nghiệp có thể hướng dẫn, kiểm tra và tổ chức chữa cháy, cứu nạn, nhưng việc phát hiện những nguy cơ trong sinh hoạt hằng ngày trước hết vẫn thuộc về người trực tiếp sử dụng ngôi nhà.

Theo thống kê của Công an thành phố Hà Nội, trong quý III-2026, nguyên nhân do sự cố hệ thống, thiết bị điện chiếm 67,5% số vụ cháy trên địa bàn. Con số này cho thấy nguy cơ hỏa hoạn vẫn hiện hữu ngay trong những hoạt động quen thuộc, đòi hỏi mỗi gia đình phải duy trì ý thức phòng ngừa thường xuyên.

Luật PCCC và cứu nạn, cứu hộ được Quốc hội khóa XV thông qua, cùng các quy định sửa đổi, bổ sung có hiệu lực trong năm 2026, đã tạo cơ sở pháp lý để nâng cao trách nhiệm bảo đảm an toàn tại nhà ở, nhà ở kết hợp sản xuất, kinh doanh. Song, để những quy định ấy thực sự đi vào cuộc sống, điều quan trọng vẫn là sự tự giác của mỗi người dân.

Văn hóa PCCC không phải điều gì xa vời. Đó là thói quen kiểm tra nguồn điện trước khi ra khỏi nhà, không để hàng hóa chắn lối thoát nạn, chủ động tìm hiểu cách sử dụng bình chữa cháy và nhắc nhở người thân về những nguy cơ mất an toàn.

Đó còn là cách ứng xử có trách nhiệm với hàng xóm: Không chủ quan với những nguy cơ có thể gây cháy lan, kịp thời cảnh báo khi phát hiện sự cố và hỗ trợ nhau trong khả năng cho phép.

Từ một gia đình biết tự bảo vệ mình đến những tổ dân phố cùng trang bị phương tiện, cùng học kỹ năng và hỗ trợ nhau, văn hóa PCCC đang được bồi đắp bằng những hành động cụ thể. Đó cũng là nền tảng để xây dựng những khu dân cư Hà Nội văn minh, an toàn.