Xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật Chuẩn hóa nội hàm, xác định rõ điều kiện, lộ trình thực hiện

Chuẩn hóa khái niệm về văn hóa tuân thủ pháp luật

Theo Phó Cục trưởng Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý Phan Hồng Nguyên, "văn hóa tuân thủ pháp luật" là thuật ngữ được đề cập lần đầu tiên tại Thông báo số 108-KL/TW ngày 18/11/2024 của Văn phòng Trung ương Đảng về Kết luận của đồng chí Tổng Bí thư Tô Lâm tại buổi làm việc với Ban Cán sự Đảng Bộ Tư pháp và được nhấn mạnh lại trong Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.

Đây là một hiện tượng xã hội - pháp lý mang tính phức hợp, gồm nhiều thành tố có mối quan hệ hữu cơ với nhau như: nhận thức pháp luật; thái độ tôn trọng pháp luật; hành vi tuân thủ pháp luật; sự gắn kết hài hòa giữa pháp luật và đạo đức xã hội; môi trường pháp lý và thể chế xã hội…

Cán bộ, chiến sĩ Bộ đội Biên phòng phát tờ rơi tuyên truyền pháp luật cho ngư dân. Ảnh: Quỳnh Mai

Trên cơ sở nhận thức đó, Bộ Tư pháp đang hoàn thiện Đề án "Xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật" nhằm cụ thể hóa chủ trương của Đảng, từng bước hình thành những chuẩn mực hành vi pháp lý trong xã hội và tạo nền tảng cho việc chuyển từ tuân thủ pháp luật mang tính bắt buộc sang tuân thủ tự giác, bền vững.

Góp ý vào đề án này, GS. TS Lê Minh Tâm, nguyên Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Luật gia Việt Nam cho rằng, cần hiểu khái niệm "văn hóa tuân thủ pháp luật" theo nghĩa rộng, là nhiệm vụ của các cơ quan, tổ chức trong hệ thống chính trị, cán bộ, công chức, viên chức và người dân, doanh nghiệp; theo đó, phải chuyển từ thực hiện pháp luật một cách thụ động sang thói quen tuân thủ pháp luật một cách tự giác và chủ động. Tức là việc tuân thủ pháp luật một cách chủ động, tự giác, tích cực phải trở thành nhu cầu tự thân của mỗi công dân, mỗi người dân, doanh nghiệp trong cuộc sống hàng ngày.

Tuy nhiên, để khái niệm này có thể áp dụng rộng rãi trong thực tiễn, vấn đề kỹ thuật diễn đạt và chuẩn hóa nội hàm cũng cần được đặc biệt quan tâm; bà Bùi Thanh Tâm, Phó Vụ trưởng Vụ Văn hóa - Văn nghệ, Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương cho rằng, cần tiếp tục rà soát kỹ thuật diễn đạt trong phần mô tả nội hàm của thuật ngữ "văn hóa tuân thủ pháp luật" để bảo đảm tính chặt chẽ và tránh trùng lặp không cần thiết. Việc chuẩn hóa khái niệm không chỉ giúp nâng cao chất lượng khoa học của đề án mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho việc triển khai trong thực tiễn.

Như vậy, việc xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật trước hết phải bắt đầu từ việc xác định đúng bản chất của khái niệm này, bảo đảm tính khoa học, tính thống nhất và tính khả thi. Đây là tiền đề để chuyển hóa nhận thức thành hành động và hình thành những chuẩn mực ứng xử pháp lý trong xã hội.

Xác định rõ lộ trình và điều kiện thực hiện

Một trong những vấn đề cốt lõi trong xây dựng "văn hóa tuân thủ pháp luật" là xác định đúng vai trò của đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức. Đây là lực lượng trực tiếp tổ chức thực thi pháp luật và có ảnh hưởng lớn đến nhận thức, hành vi của người dân và doanh nghiệp.

Bà Ngô Thị Ngọc Oanh, Phó Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho rằng, cần đặc biệt chú trọng, nâng cao nhận thức về "văn hóa tuân thủ pháp luật" gắn liền với văn hóa công vụ. Đây không chỉ là yêu cầu mang tính định hướng mà còn là nhiệm vụ cốt lõi, then chốt đối với toàn bộ đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức trong bộ máy nhà nước; theo đó, từ cấp lãnh đạo đến từng cá nhân đều phải nâng cao ý thức, trách nhiệm trong thực thi công vụ, bảo đảm tuân thủ pháp luật một cách nghiêm túc, qua đó góp phần xây dựng nền hành chính chuyên nghiệp, kỷ cương và hiệu quả.

Nữ chiến sĩ công an nhân dân giáo dục pháp luật về trật tự, an toàn giao thông cho học sinh. Ảnh: Quỳnh Mai

Bên cạnh đó, vai trò của các tổ chức nghề nghiệp và xã hội cũng được xem là yếu tố quan trọng trong quá trình xây dựng "văn hóa tuân thủ pháp luật". Vì vậy, cần có cơ chế tăng cường phối hợp chặt chẽ với các tổ chức như hội luật sư và các tổ chức tham gia trợ giúp pháp lý trong quá trình triển khai các nhiệm vụ liên quan. Sự tham gia của các tổ chức này sẽ góp phần nâng cao hiệu quả tuyên truyền, phổ biến pháp luật và hỗ trợ người dân tiếp cận các dịch vụ pháp lý.

Trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế, yêu cầu về tính minh bạch và trách nhiệm giải trình ngày càng cao, việc xây dựng "văn hóa tuân thủ pháp luật" càng trở nên cấp thiết. Đây không chỉ là yêu cầu đối với cơ quan nhà nước mà còn là điều kiện để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và xây dựng môi trường đầu tư, kinh doanh lành mạnh.

Việc xây dựng và triển khai Đề án "Xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật" được xác định là một quá trình lâu dài, đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ giữa hoàn thiện thể chế, nâng cao nhận thức xã hội và bảo đảm nguồn lực thực hiện. Theo Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Ngọc, cần làm rõ sự cần thiết xây dựng Đề án trên cả 3 phương diện: cơ sở chính trị, cơ sở pháp lý và cơ sở thực tiễn. Trong đó, việc đánh giá đầy đủ thực trạng tuân thủ pháp luật là bước quan trọng để xác định đúng những hạn chế và yêu cầu đặt ra trong bối cảnh mới.

Bên cạnh đó, lãnh đạo Bộ Tư pháp cũng chỉ ra các yếu tố tác động trực tiếp đến việc hình thành "văn hóa tuân thủ pháp luật", bao gồm: nhận thức và ý thức pháp luật của chủ thể; chất lượng, tính nghiêm minh của hệ thống pháp luật; sự gương mẫu của đội ngũ cán bộ, công chức; hiệu quả của công tác giáo dục và truyền thông pháp luật; yếu tố văn hóa truyền thống, đạo đức xã hội; điều kiện phát triển kinh tế - xã hội; những yếu tố này có mối quan hệ chặt chẽ, tác động qua lại và tạo nên môi trường pháp lý thuận lợi cho việc hình thành thói quen tuân thủ pháp luật trong xã hội.

Về lộ trình thực hiện, giai đoạn từ năm 2026 đến năm 2030 được xác định là giai đoạn khởi động, tập trung nâng cao mức độ tuân thủ nghiêm pháp luật và hình thành nền tảng chuyển sang tuân thủ tự giác; sau năm 2030, mục tiêu là hướng tới hình thành "văn hóa tuân thủ pháp luật" một cách bền vững trong toàn xã hội.