Xây dựng xã hội số: Hướng đến bao trùm, an toàn, lấy con người làm trung tâm

Ngày 22-9, tại Hà Nội, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật phối hợp với Hội Xã hội học Việt Nam, Viện Xã hội học và Tâm lý học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam tổ chức Hội thảo khoa học quốc gia “Xã hội số: Những vấn đề lý luận và thực tiễn”.

Hội thảo tập trung nhận diện những biến đổi của đời sống và quan hệ xã hội dưới tác động của công nghệ số, đồng thời trao đổi về các yêu cầu mới trong quản trị, phát triển nguồn nhân lực, bảo vệ quyền của người dân và xây dựng xã hội số theo hướng bao trùm, an toàn, lấy con người làm trung tâm.

Các đại biểu chủ trì hội thảo. Ảnh: Minh Hải

Không gian phát triển mới của con người

Xã hội số đang trở thành một không gian phát triển mới, tác động ngày càng sâu vào cách con người học tập, làm việc, giao tiếp, tiếp cận dịch vụ và tham gia vào đời sống xã hội. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng xác định: “Thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia toàn diện, trước hết là hoàn thiện hạ tầng số, dữ liệu số; xây dựng Chính phủ số, kinh tế số, xã hội số, công dân số”.

Trong tiến trình đó, xã hội số được xác định là một trong những trụ cột của chiến lược chuyển đổi số quốc gia, gắn với yêu cầu phát triển nhanh, bền vững, nâng cao chất lượng cuộc sống nhân dân, bảo đảm quốc phòng, an ninh trong thời kỳ mới. Tuy nhiên, cùng với những cơ hội do công nghệ đem lại là hàng loạt vấn đề mới về quan hệ xã hội, năng lực thích ứng, dữ liệu, quyền riêng tư, an toàn thông tin và phương thức quản trị.

PGS.TS Vũ Trọng Lâm, Giám đốc - Tổng Biên tập Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật phát biểu. Ảnh: Minh Hải

PGS.TS Vũ Trọng Lâm, Giám đốc - Tổng Biên tập Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật khẳng định, cần nghiên cứu xã hội số như một vấn đề xã hội, chứ không đơn thuần là một vấn đề công nghệ. Theo đó, vấn đề cần quan tâm là những biến đổi đối với đời sống, quan hệ xã hội, phương thức tương tác, tổ chức đời sống và sự tham gia của các chủ thể trong môi trường số.

Về lý luận, PGS.TS Vũ Trọng Lâm cho rằng, cần phân biệt xã hội số với các khái niệm liên quan như chuyển đổi số, kinh tế số, chính phủ số, công dân số. Xã hội số có phạm vi rộng, bao quát những biến đổi của đời sống và các quan hệ xã hội khi công nghệ số ngày càng hiện diện sâu rộng.

Về thực tiễn, quá trình phát triển xã hội số đang mở ra nhiều cơ hội trong tiếp cận thông tin, tri thức và dịch vụ; tạo thêm phương thức học tập, lao động, kinh doanh; nâng cao hiệu quả quản lý và mở rộng kết nối giữa cá nhân, tổ chức, cộng đồng. Cùng với đó là những vấn đề liên quan đến dữ liệu, quyền riêng tư, an toàn thông tin, trách nhiệm của các chủ thể trên môi trường số và tác động của trí tuệ nhân tạo.

Tại hội thảo, nhiều tham luận đi vào nhiều khía cạnh nền tảng, từ quản lý phát triển xã hội ở đô thị trong bối cảnh chuyển đổi số; bất bình đẳng số ở Việt Nam, từ khoảng cách tiếp cận công nghệ đến bất bình đẳng về cơ hội xã hội; mối quan hệ giữa xã hội số và giáo dục.

Đại biểu tham luận tại hội thảo. Ảnh: Minh Hải

Bên cạnh đó, các chuyên gia trao đổi về rủi ro số và năng lực tự bảo vệ của thanh niên, năng lực số của cán bộ, công chức cấp xã. Những vấn đề này cho thấy xây dựng xã hội số liên quan trực tiếp tới nhiều nhóm chủ thể, từ người dân, thanh niên, nhà trường đến đội ngũ cán bộ ở cơ sở, đồng thời đòi hỏi sự thay đổi đồng bộ trong nhận thức và năng lực tham gia môi trường số.

Yêu cầu mới về quản trị

Hội thảo cũng đề cập đến nội dung về “Tác động của xã hội số và hàm ý chính sách”, đi sâu hơn vào những thay đổi đang diễn ra trong đời sống xã hội, qua đó gợi mở các yêu cầu về chính sách và quản trị.

PGS.TS Chu Văn Tuấn, Viện trưởng Viện Xã hội học và Tâm lý học phát biểu. Ảnh: Minh Hải

PGS.TS Chu Văn Tuấn, Viện trưởng Viện Xã hội học và Tâm lý học (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) nhận định, nếu các cuộc cách mạng công nghiệp trước đây được đặc trưng bởi cơ khí hóa, điện khí hóa và tự động hóa thì cuộc cách mạng hiện nay nổi bật với quá trình thông minh hóa. Internet vạn vật, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo, điện toán đám mây, chuỗi khối đang tương tác và cộng hưởng trong một hệ sinh thái công nghệ tích hợp. Những công nghệ này đang trực tiếp tham gia vào cách xã hội vận hành. Do đó, chuyển đổi số tác động sâu sắc tới phương thức con người sản xuất, quản trị, học tập, giao tiếp và tham gia vào đời sống xã hội.

Tuy nhiên, khi công nghệ đi sâu vào đời sống, những vấn đề xã hội mới cũng xuất hiện. Nhiều ý kiến khoa học phân tích tác động của xã hội số đối với con người, gia đình, cộng đồng, lao động, giáo dục, văn hóa và truyền thông. Mỗi lĩnh vực đều xuất hiện những quan hệ, phương thức tương tác và yêu cầu mới cần được nhận diện, nghiên cứu và điều chỉnh.

Khoảng cách số là một trong những vấn đề được đặt ra. Khi công nghệ mở rộng cơ hội tiếp cận thông tin, tri thức và dịch vụ, sự khác biệt về điều kiện tiếp cận, kỹ năng sử dụng và khả năng thích ứng giữa các nhóm dân cư có thể tạo ra những khoảng cách mới về cơ hội xã hội. Vì vậy, phát triển xã hội số cần gắn với việc nâng cao năng lực số của người dân và tạo điều kiện để các nhóm xã hội có thể tham gia, thụ hưởng thành quả của quá trình chuyển đổi.

Từ thực tiễn đó, hội thảo gợi mở yêu cầu tiếp tục hoàn thiện thể chế, đổi mới phương thức quản trị, phát triển nguồn nhân lực và bảo đảm an toàn thông tin. Theo PGS.TS Vũ Trọng Lâm, Nhà nước cần nâng cao năng lực quản trị dựa trên dữ liệu, bảo đảm tính minh bạch, trách nhiệm và khả năng bảo vệ quyền của các chủ thể; pháp luật cần kịp thời điều chỉnh những quan hệ mới phát sinh từ sự phát triển của công nghệ; các tổ chức, doanh nghiệp cần nâng cao trách nhiệm đối với dữ liệu và người sử dụng; người dân cần được trang bị năng lực để làm chủ môi trường số.

Các ý kiến góp phần làm rõ hơn cách tiếp cận xã hội số từ phương diện con người, quan hệ xã hội, thể chế và quản trị, bên cạnh yếu tố công nghệ; qua đó cung cấp thêm cơ sở khoa học và thực tiễn phục vụ quá trình xây dựng, phát triển xã hội số ở Việt Nam theo hướng nhanh, bền vững, nâng cao năng lực thích ứng và làm chủ công nghệ, vì sự phát triển của con người.

Kết quả hội thảo góp phần bổ sung những luận cứ khoa học và thực tiễn về xã hội số; nhận diện những vấn đề có tính nền tảng, những khoảng trống trong nhận thức và những yêu cầu mới trong quá trình xây dựng, phát triển xã hội số ở Việt Nam.