'Xét xử bằng dư luận' - sự quá khích nguy hiểm

Cơ quan chức năng làm việc với người đăng tải thông tin sai sự thật trên mạng xã hội. Ảnh: Công an thành phố Hà Nội

1. Hiện tượng này thường xuất hiện ngay khi một sự việc, vấn đề phát sinh. Hàng trăm bài đăng, hàng nghìn bình luận nhanh chóng nối tiếp nhau, kèm theo những lời lẽ nặng nề, phán xét gay gắt, thậm chí kêu gọi tẩy chay, truy tìm, trừng phạt như thể toàn bộ sự việc đã được làm rõ. Chưa kiểm chứng đầy đủ thông tin, chưa lắng nghe ý kiến từ các bên liên quan, không ít người đã vội đặt mình vào vị trí “quan tòa”, tự cho mình quyền phán xét hành vi, thậm chí kết luận về nhân cách của người khác.

Có thể khẳng định, dư luận xã hội có vai trò quan trọng trong đời sống, góp phần phản biện, giám sát, phát hiện và đấu tranh với những hành vi sai phạm. Quyền bày tỏ chính kiến, phê phán cái sai của mỗi người là hoàn toàn chính đáng, nếu được thực hiện trên cơ sở thông tin xác thực và tinh thần trách nhiệm. Thực tế, có nhiều vụ việc tiêu cực, vi phạm pháp luật được phát hiện, làm rõ từ sự lên tiếng của người dân và báo chí.

Tuy nhiên, phản biện không đồng nghĩa với quy chụp; giám sát không phải là kết tội; quyền tự do ngôn luận không phải là “giấy phép” để xúc phạm, bôi nhọ hay xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người khác. Trong một xã hội thượng tôn pháp luật, sự đồng tình của số đông không thể thay thế quá trình xác minh, kết luận của cơ quan có thẩm quyền. Dư luận có quyền lên tiếng, nhưng không thể tự cho mình thành “tòa án”.

Thế nhưng, hiện nay trên mạng xã hội, ranh giới ấy đôi khi bị xóa nhòa. Một đoạn video, bức ảnh hay góc nhìn chỉ phản ánh một phần sự việc có thể nhanh chóng bị biến thành căn cứ để phán xét toàn bộ hành vi. Một câu chuyện chưa được kiểm chứng có thể trở thành “bằng chứng” cho những lời buộc tội; từ phê phán một hành động cụ thể, người ta đi đến phủ nhận cả nhân cách, phẩm giá của người liên quan.

Đáng lo ngại hơn, khi một kết luận ban đầu đã hình thành, tâm lý đám đông dễ khiến người ta chỉ tìm kiếm và chia sẻ những thông tin củng cố định kiến, đồng thời gạt bỏ ý kiến trái chiều. Người đề nghị kiểm chứng bị cho là bênh vực cái sai; người kêu gọi nhìn nhận nhiều chiều có thể bị quy chụp là thiếu chính kiến. Khi đó, sự thận trọng bị xem nhẹ, còn thái độ cực đoan lại được khoác lên vẻ “chính nghĩa”.

Nhưng sự thật không được quyết định bởi số lượt thích, chia sẻ hay bình luận. Một thông tin sai lệch, dù được lan truyền rộng đến đâu, vẫn không trở thành sự thật; một người dù bị đám đông lên án cũng không vì thế mà mặc nhiên có tội. Chỉ có sự thật được kiểm chứng và kết luận theo đúng quy định pháp luật mới là căn cứ để xác định đúng, sai.

2. Đằng sau những cuộc “xét xử” trên mạng là sức mạnh của đám đông, nhưng không phải lúc nào cũng đi kèm trách nhiệm tương xứng. Một tài khoản có sức ảnh hưởng hay một cộng đồng đông thành viên có thể nhanh chóng tạo làn sóng công kích, trong khi người khởi xướng dễ dàng xóa bài, khóa tài khoản hoặc chuyển sang chủ đề khác. Trong khi hệ lụy, danh dự và tổn thương mà người bị công kích phải gánh chịu có thể kéo dài.

Đáng lo ngại hơn, phán xét trên mạng có thể biến thành bạo lực tinh thần. Miệt thị, xúc phạm, công khai thông tin cá nhân, lôi kéo người khác tấn công hay đe dọa người thân không còn là phản biện, mà có thể xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của người khác, gây tổn hại đến danh dự, tâm lý và cuộc sống.

Hệ lụy của “xét xử bằng dư luận” không chỉ dừng ở người bị công kích. Nếu trở thành thói quen, nó có thể tạo ra cách ứng xử kết luận vội vàng, phán xét dễ dàng, làm suy giảm sự kiên nhẫn với khác biệt và khiến nhiều người e ngại lên tiếng. Về lâu dài, điều này ảnh hưởng đến chất lượng đối thoại và niềm tin trong xã hội.

Dư luận có thể phát hiện vấn đề, thúc đẩy minh bạch và yêu cầu trách nhiệm, nhưng không thể thay thế pháp luật trong việc xác minh, kết luận và xử lý vi phạm. Công lý không chỉ cần một kết quả đúng mà còn đòi hỏi một quy trình công bằng, khách quan, tôn trọng quyền của mỗi người.

3. Hiện tượng “xét xử bằng dư luận” là kết quả của nhiều yếu tố: Tâm lý đám đông, cảm xúc, hạn chế trong kiểm chứng thông tin, tác động của thuật toán mạng xã hội và những bất cập trong văn hóa ứng xử. Nội dung càng gây phẫn nộ càng dễ thu hút tương tác, lan truyền nhanh hơn những thông tin thận trọng, đa chiều. Đáng lưu ý, các hoạt động kích động, xuyên tạc trên không gian mạng cũng có thể lợi dụng tâm lý này để gây nhiễu thông tin, thúc đẩy thái độ cực đoan.

Những khoảng trống thông tin, sự chậm trễ trong giải quyết các vụ việc gây bức xúc hoặc việc thiếu minh bạch trong một số trường hợp cũng có thể tạo điều kiện cho tin đồn, suy diễn phát triển. Những yếu tố này không biện minh cho hành vi quá khích, nhưng cho thấy, muốn giải quyết tận gốc vấn đề cần có cách tiếp cận đồng bộ, thay vì chỉ xử lý những biểu hiện bên ngoài.

Trước hết, cấp ủy, chính quyền các cấp, cơ quan chức năng phải đề cao kỷ cương pháp luật, kiên quyết xử lý các hành vi lợi dụng mạng xã hội để bịa đặt, vu khống, xúc phạm, đe dọa, tổ chức công kích hoặc xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người khác. Việc xử lý phải dựa trên chứng cứ, đúng tính chất, mức độ vi phạm và bảo đảm các quyền hợp pháp. Không thể vì muốn ngăn chặn quá khích mà hạn chế tiếng nói phản biện chính đáng; cũng không thể nhân danh tự do ngôn luận để bao biện cho những hành vi vi phạm pháp luật.

Cùng với đó, cần nâng cao trách nhiệm của các nền tảng mạng xã hội trong việc phát hiện, hạn chế nội dung vi phạm, ngăn chặn các chiến dịch quấy rối có tổ chức, bảo vệ người bị xâm hại và minh bạch cơ chế xử lý nội dung. Các nền tảng không thể chỉ quan tâm đến lượng tương tác và thời gian người dùng truy cập mà bỏ qua những rủi ro xã hội phát sinh từ cách thức vận hành của mình.

Báo chí chính thống cũng cần phát huy vai trò là nguồn thông tin đáng tin cậy, chủ động xác minh, làm rõ bối cảnh, phân biệt thông tin đã được kiểm chứng với những nội dung còn đang được xác minh. Không chạy theo những tiêu đề giật gân, không biến sự phẫn nộ thành công cụ thu hút độc giả, báo chí cần góp phần nâng cao nhận thức, giúp công chúng hiểu rõ vì sao phải tôn trọng sự thật, quyền con người và các nguyên tắc pháp luật...

Về lâu dài, giải pháp căn cơ vẫn là xây dựng văn hóa số và nâng cao trách nhiệm công dân. Gia đình, nhà trường và các tổ chức xã hội cần chú trọng giáo dục tư duy phản biện, kỹ năng kiểm chứng thông tin, khả năng tự chủ cảm xúc, tinh thần tôn trọng khác biệt và lòng trắc ẩn. Mỗi người cần hình thành thói quen dừng lại trước khi chia sẻ, kiểm chứng trước khi kết luận, suy nghĩ kỹ trước khi phán xét. Đó không chỉ là kỹ năng sử dụng mạng xã hội, mà còn là biểu hiện của ý thức thượng tôn pháp luật, ứng xử văn hóa và trách nhiệm đối với cộng đồng.

Các cơ quan, tổ chức cần chủ động cung cấp thông tin, nâng cao trách nhiệm giải trình, giải quyết kịp thời những vấn đề xã hội quan tâm. Minh bạch, công bằng và hiệu quả thực thi pháp luật chính là nền tảng củng cố niềm tin, giúp dư luận phát huy vai trò giám sát tích cực, thay vì bị cuốn vào những cuộc phán xét thiếu căn cứ.

Điều đáng lo ngại của “xét xử bằng dư luận” không chỉ là nguy cơ một người phải chịu “kết tội” oan mà còn là việc những người nhân danh công lý có thể vô tình trở thành tác nhân gây ra bất công. Khi phán xét người khác trở nên dễ dàng, sự thận trọng bị xem là yếu đuối, còn sự quá khích được tung hô, xã hội sẽ phải đối mặt với nguy cơ suy giảm những chuẩn mực căn bản của văn hóa và pháp quyền.

Công lý không được tạo nên bởi những lời kết tội, mà công lý chính là sự thật, tinh thần thượng tôn pháp luật và lẽ phải. Đừng để những phán xét vội vàng của đám đông làm tổn thương công lý, bởi một khi mỗi người đều tự cho mình quyền làm quan tòa, xã hội sẽ phải trả giá cho sự suy giảm niềm tin và những chuẩn mực đạo đức, văn minh.