Những tổn thương âm thầm tuổi vị thành niên: Bài 2: Đừng để trẻ lớn lên trong im lặng

Lắng nghe và chia sẻ với con

Từng trải qua giai đoạn gia đình bất lực trước những thay đổi về tâm lý, hành vi của cháu gái, chị Nguyễn Thị Hoài Thu (Hà Nội) cho rằng, điều khó nhất đôi khi không phải nhận ra trẻ đang thay đổi, mà là người lớn có đủ kiên nhẫn và kỹ năng để hiểu nguyên nhân phía sau những thay đổi đó hay không.

Học sinh chia sẻ, tâm sự cùng cô giáo tại Phòng Tư vấn Tâm lý học đường Trường Tiểu học và THCS Lý Thường Kiệt, phường Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Ảnh: NTCC.

“Không phải cha mẹ nào cũng biết cách lắng nghe, đối thoại khi con gặp vấn đề về cảm xúc. Có người chưa sẵn sàng chấp nhận rằng con đang gặp khó khăn về tâm lý; có người quá bận rộn, ít có thời gian trò chuyện nên khoảng cách giữa cha mẹ và con ngày càng lớn. Nếu những biểu hiện bất thường không được phát hiện và đồng hành kịp thời, những khúc mắc nhỏ có thể tích tụ, đến khi bùng lên thì việc tháo gỡ sẽ khó khăn hơn rất nhiều”, chị Thu chia sẻ.

Khoảng cách giữa cha mẹ và con cái càng dễ gia tăng khi trẻ dành ngày càng nhiều thời gian cho thế giới trực tuyến. Theo Thạc sĩ Nguyễn Thị Minh, Hiệu trưởng Trường Tiểu học, Trung học cơ sở và Trung học phổ thông Chu Văn An (xã Thiên Lộc), áp lực học tập và các tác động từ môi trường xung quanh chỉ là một phần trong những vấn đề học sinh hiện nay phải đối mặt. Việc dành quá nhiều thời gian cho thiết bị điện tử, trò chơi trực tuyến và mạng xã hội trong thời gian dài cũng có thể khiến một bộ phận học sinh thu hẹp giao tiếp trực tiếp, giảm cơ hội trò chuyện, chia sẻ với cha mẹ, thầy cô và bạn bè.

Cô và trò Trường Tiểu học và THCS Lý Thường Kiệt. Ảnh: NTCC.

Thực tế tại các hội nhóm trên mạng xã hội cho thấy, những mâu thuẫn giữa cha mẹ và con cái đôi khi còn tiếp diễn trên không gian mạng. Tại nhóm facebook “Con ghét bố mẹ”, bên cạnh các chia sẻ thể hiện sự bức xúc của người trẻ, có cả sự tham gia của phụ huynh với những bình luận gay gắt, thậm chí xúc phạm, chế giễu người trẻ. Một số bài viết, bình luận thiếu kiểm soát cảm xúc, sử dụng lời lẽ thách thức, đe dọa, làm gia tăng căng thẳng không cần thiết.

Tiến sĩ, luật sư Đặng Văn Cường, Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội, Ủy viên Ban Chấp hành Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam cho rằng, người lớn cần đặc biệt kiểm soát cảm xúc và hành vi của mình trên mạng xã hội, nhất là tại những hội nhóm có nhiều người trẻ bằng tuổi con, cháu mình.

Nếu phụ huynh vào nhóm để tìm hiểu tâm lý của con trẻ, lắng nghe và hiểu con hơn thì đó là nhu cầu có thể lý giải được. Nhưng nếu vào nhóm để truy tìm, công kích, chửi mắng, xúc phạm, đe dọa hoặc công khai thông tin cá nhân của người trẻ thì chính phụ huynh cũng có thể trở thành người vi phạm pháp luật.

Tiến sĩ, luật sư Đặng Văn Cường cũng không đồng tình với cách ứng xử “con nói xấu cha mẹ thì cha mẹ có quyền nói lại, thậm chí xúc phạm con”. Cách phản ứng như vậy chỉ làm xung đột sâu sắc hơn. Nếu thực sự muốn hiểu con, người lớn cần đọc những câu chuyện ấy với tâm thế của người muốn tìm hiểu nguyên nhân, thay vì tìm bằng chứng để kết tội con mình.

Tư vấn học đường cần trở thành điểm tựa

Sức khỏe tinh thần của trẻ vị thành niên cần được nhìn nhận là vấn đề đòi hỏi sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và hệ thống y tế. Trong đó, nhà trường có vai trò quan trọng trong nhận diện sớm, hỗ trợ và kết nối học sinh với các nguồn lực chuyên môn khi cần thiết.

Theo Thạc sĩ Nguyễn Thị Minh, nhà trường không chỉ chú trọng kết quả học tập, mà cần quan tâm nhiều hơn đến đời sống tinh thần và khả năng kết nối của học sinh. Giáo dục kỹ năng sống, tình yêu thương, lòng biết ơn đối với cha mẹ và sự trân trọng những người đồng hành cùng mình được nhà trường triển khai thông qua các hoạt động gần gũi, phù hợp với lứa tuổi.

“Bên cạnh các giờ học, học sinh được tham gia nhiều hoạt động trải nghiệm, trò chơi tập thể, giao lưu, xây dựng tình bạn đẹp và những hoạt động tạo cơ hội để các em chia sẻ, bộc lộ cảm xúc. Điều quan trọng là các em học sinh được vui vẻ, thoải mái và có những mối quan hệ tích cực với bạn bè, thầy cô. Khi có sự kết nối, các em sẽ dễ dàng chia sẻ hơn, đồng thời, chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp vấn đề”, cô Nguyễn Thị Minh chia sẻ.

Giờ học của các em học sinh Trường Tiểu học và THCS Lý Thường Kiệt. Ảnh: NTCC.

Còn Thạc sĩ Tâm lý học Bùi Bích Liên, chuyên viên tâm lý Hệ thống giáo dục Nguyễn Bỉnh Khiêm cho rằng, phòng tâm lý học đường tại các trường phổ thông có vai trò quan trọng trong việc nâng cao sức khỏe tinh thần, giúp học sinh tìm thấy niềm vui mỗi ngày đến trường.

Qua nhiều năm trực tiếp hỗ trợ học sinh gặp khó khăn về tâm lý, cảm xúc, Thạc sĩ Bùi Bích Liên nhận thấy, những vấn đề các em thường gặp gồm: Căng thẳng, lo âu, trầm cảm, áp lực học tập, kỳ vọng từ gia đình, khó khăn trong các mối quan hệ, giảm động lực học tập và khó quản lý cảm xúc. Mỗi vấn đề có những biểu hiện khác nhau, vì vậy, giáo viên và gia đình cần thường xuyên quan tâm để kịp thời phát hiện những thay đổi bất thường.

Từ yêu cầu nhận diện sớm, hỗ trợ học sinh không thể chỉ dựa vào sự quan tâm tự phát của từng giáo viên, hay phụ huynh. Công tác tư vấn học đường cần được đặt trong một cơ chế thường xuyên, có nhân sự và trách nhiệm rõ ràng. Thông tư số 18/2025/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo, ban hành ngày 15-9-2025, hướng dẫn về công tác tư vấn học đường và công tác xã hội trong trường học có quy định, cơ sở giáo dục cần thành lập Tổ/bộ phận Tư vấn học đường và công tác xã hội trong trường học, đồng thời, bố trí nhân sự thực hiện công tác tư vấn học sinh.

Ở góc độ phòng ngừa, phòng tâm lý học đường có thể cùng nhà trường trang bị cho học sinh kiến thức và kỹ năng về nhận diện cảm xúc, quản lý căng thẳng, xây dựng mối quan hệ lành mạnh, ứng phó với áp lực học tập và những tác động từ mạng xã hội. Khi học sinh hiểu bản thân và biết tìm kiếm sự hỗ trợ đúng lúc, nhiều khó khăn có thể được giải quyết trước khi trở thành vấn đề nghiêm trọng.

“Việc trang bị cho học sinh các giá trị sống và kỹ năng sống một cách đều đặn và thường xuyên có thể giúp 70-80% học sinh tự vượt qua khó khăn thông thường trong cuộc sống”, Thạc sĩ Bùi Bích Liên nói.

Đồng quan điểm, cô giáo Vũ Thị Thúy Hằng, Phó Hiệu trưởng Trường Tiểu học và Trung học cơ sở Lý Thường Kiệt (phường Văn Miếu - Quốc Tử Giám) cho rằng, việc phát hiện những thay đổi từ sớm, lắng nghe đúng cách và kịp thời kết nối giữa gia đình, nhà trường với các chuyên gia có ý nghĩa quan trọng trong hỗ trợ học sinh. Điều cần thiết là để trẻ không phải một mình đối diện với áp lực, mà luôn có một điểm tựa an toàn để tìm đến khi gặp khó khăn.

Tại Trường Tiểu học và Trung học cơ sở Lý Thường Kiệt, mô hình này được cụ thể hóa bằng phòng tư vấn tâm lý học đường với đội ngũ 7 thầy, cô tham gia hỗ trợ học sinh. Các thầy, cô từng đảm nhiệm nhiều vị trí công tác trong nhà trường như lãnh đạo, tổ trưởng chuyên môn, giáo viên, cán bộ phụ trách công tác Đội. Không chỉ có kinh nghiệm sư phạm, các thầy, cô còn gắn bó với học sinh qua nhiều hoạt động tập thể, hiểu tâm lý lứa tuổi và có sự gần gũi, tin cậy với các em.

“Các thầy cô cố gắng trở thành những người bạn lớn của học sinh, để khi các con có điều khó nói, có thể tìm đến và chia sẻ. Từ những câu chuyện rất nhỏ, thầy cô hướng dẫn các con cách nhận diện cảm xúc, ứng xử phù hợp trước những mâu thuẫn và tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần thiết”, cô Vũ Thị Thúy Hằng chia sẻ.

Chăm lo cho trẻ không chỉ là bảo đảm các em được học tập, vui chơi và phát triển thể chất, mà còn phải quan tâm đến sức khỏe tinh thần. Khi gia đình, nhà trường và xã hội cùng tạo dựng môi trường an toàn, lành mạnh, lắng nghe và đồng hành với trẻ, các em sẽ có nền tảng vững vàng để phát triển toàn diện cả về thể chất, tinh thần và nhân cách.