Xoay trục thị trường xuất khẩu

Các doanh nghiệp xuất khẩu cần nỗ lực mở rộng thị trường và điều chỉnh chiến lược sản phẩm, tránh phụ thuộc vào những thị trường truyền thống. Ảnh: Quang Vinh.

Chi phí logistics tăng mạnh, thời gian vận chuyển kéo dài, sức mua hàng hóa tại các thị trường có xu hướng giảm, tất cả những biến động trên thị trường hiện đang tạo sức ép lớn. Các ngành hàng chủ lực đang tìm cách xoay trục tìm thị trường xuất khẩu.

Giá vận tải leo cao, xuất khẩu dè dặt ký hợp đồng dài hạn

Những biến động của thị trường quốc tế thời gian gần đây đang tác động rõ rệt đến hoạt động xuất khẩu của nhiều ngành hàng chủ lực, đặc biệt là thủy sản, dệt may, da giày và túi xách. Bà Trần Thụy Quế Phương - Phó Tổng thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (Vasep) khẳng định: “Ngành thủy sản hiện chịu tác động rất lớn từ chi phí logistics và sự thay đổi của các tuyến vận chuyển quốc tế”. Theo bà Phương, nhiều lô hàng xuất khẩu sang Hoa Kỳ hiện không còn đi theo hành trình thông thường mà phải đi vòng, khiến thời gian giao hàng kéo dài thêm từ 10-14 ngày so với trước đây.

Không chỉ thị trường Mỹ, các tuyến hàng đi Tây Âu và Trung Đông cũng gặp nhiều trở ngại khi một số cảng trong khu vực Trung Đông bắt đầu đóng hoặc hạn chế tiếp nhận tàu hàng. Chính vì vậy, nhiều lô hàng buộc phải cập cảng tại Ai Cập rồi tiếp tục vận chuyển bằng đường bộ đến điểm cuối cùng. “Sự thay đổi này làm phát sinh thêm hàng loạt chi phí ngoài dự tính. Giá cước container xuất khẩu được các hãng tàu điều chỉnh tăng từ 2.000 - 4.000 USD/container. Trong nước, chi phí vận chuyển nội địa cũng tăng thêm khoảng 500.000 đồng/container. Trước những biến động làm tăng chi phí đầu vào, hiện nhiều doanh nghiệp (DN) chế biến, xuất khẩu thủy sản không dám ký hợp đồng dài hạn vì không thể lường trước được tác động” - bà Phương phân trần.

Theo số liệu thống kê của Cục Hải quan, lũy kế từ đầu năm đến hết 15/3, tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam đạt 96,8 tỷ USD, tăng 17,1% - tương ứng tăng 14,1 tỷ USD so với cùng kỳ năm 2025. Đóng góp quan trọng vào tăng trưởng xuất khẩu là các nhóm hàng: Máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện tăng 6,7 tỷ USD, tương ứng tăng 40,3%; điện thoại các loại và linh kiện tăng 2,7 tỷ USD, tương ứng tăng 23,1%; máy móc thiết bị dụng cụ và phụ tùng tăng 1,8 tỷ USD, tương ứng tăng 18,2%... Đáng chú ý, 3 nhóm hàng trên hiện cũng là 3 nhóm hàng có quy mô kim ngạch xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam.

Tâm lý thận trọng diễn ra trong ngành thủy sản và lan sang nhiều lĩnh vực sản xuất xuất khẩu khác. Ở ngành da giày, bà Phan Thị Thanh Xuân - Phó Chủ tịch Hiệp hội Da giày - Túi xách Việt Nam khẳng định, khu vực Trung Đông không phải thị trường tiêu thụ trực tiếp lớn nhưng lại đóng vai trò quan trọng trong trung chuyển hàng hóa quốc tế. Hiện khu vực này gần như rơi vào trạng thái “đóng băng”, khiến nhiều đơn hàng đi các điểm đến như Qatar, Dubai không thể triển khai đúng kế hoạch. Điều này kéo theo sự gián đoạn của cả chuỗi vận chuyển sang các thị trường khác, đặc biệt là Châu Phi. Đại diện các hiệp hội khác cũng lo lắng, chi phí logistics đã tăng khoảng 15%, trong khi nguyên vật liệu có nguồn gốc từ dầu mỏ tăng tới 30%. Đáng ngại, nhiều DN ký chốt giá bán với đối tác từ trước, nên không thể điều chỉnh giá thành theo biến động mới của chi phí đầu vào. Khoản chênh lệch này làm giảm biên lợi nhuận, thậm chí, đẩy DN vào nguy cơ thua lỗ. Những yếu tố này khiến việc xây dựng kế hoạch sản xuất, ký đơn hàng dài hạn và tính toán giá thành khó đoán định hơn.

Lo ngại xuất khẩu giảm

Các ngành hàng xuất khẩu đối diện với nhiều khó khăn từ xung đột địa chính trị khu vực Trung Đông. Ảnh: S.X.

Ông Nguyễn Khắc Hiếu - Phó Trưởng phòng Quản lý Năng lượng, Sở Công thương TPHCM quan ngại: “Thành phố có kim ngạch xuất khẩu gần 92,6 tỷ USD, chiếm khoảng 19% cả nước. Tuy nhiên, chiến sự Trung Đông đã tác động không nhỏ đến DN xuất khẩu. Tác động này thể hiện rõ ở các ngành xuất khẩu chủ lực như điện tử - máy tính và linh kiện; dệt may - da giày; nông - thủy sản; gỗ - nội thất... Những ngành này có tỷ trọng lớn trong cơ cấu xuất khẩu và phụ thuộc nhiều vào vận tải quốc tế”.

Theo tính toán của Sở Công thương, ngành điện tử ghi nhận mức giảm mạnh nhất về giá trị và dự báo tăng trưởng quý II/2026, có thể lùi từ 14% xuống còn 9-9,5%, tương ứng mức hụt kim ngạch khoảng 236,5-262,8 triệu USD; ngành dệt may - da giày giảm từ 9% xuống 4-4,5%, hụt khoảng 142,8-158,6 triệu USD; nhóm nông - thủy sản giảm từ 10% xuống 6,5-7%, hụt khoảng 66,5-77,6 triệu USD; ngành gỗ - nội thất giảm từ 6% xuống 2,5-3%, hụt khoảng 60,8-71 triệu USD.

Liên quan đến vấn đề này, Cục Kế hoạch - Tài chính (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cũng cho rằng, trước diễn biến xung đột Trung Đông, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang lên các kịch bản ảnh hưởng đến hoạt động xuất khẩu nông sản Việt Nam và chuẩn bị phương án ứng phó. Cụ thể, với kịch bản xung đột kéo dài khoảng 1 tháng, tổng kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản giảm hơn 1 tỷ USD. Trong đó, xuất khẩu sang Trung Đông giảm khoảng 182 triệu USD, Châu Âu giảm 770 triệu USD và Châu Phi là 91 triệu USD.

Trong trường hợp chiến sự tại khu vực này kéo dài 3 tháng, xuất khẩu nông sản Việt có thể thiệt hại khoảng 3-3,5 tỷ USD. Trong đó, hàng xuất sang Trung Đông, Bắc Phi và Châu Âu lần lượt giảm 500-600 triệu USD, 200-250 triệu USD và 1,5-1,6 tỷ USD. Trong trường hợp xung đột kéo dài một năm, tổng kim ngạch xuất khẩu nông sản Việt có thể giảm 7-8 tỷ USD; xuất khẩu nông sản sang Trung Đông sẽ bị gián đoạn hoàn toàn. Trong khi đó, xuất khẩu sang Châu Âu và Bắc Phi giảm ít nhất 50-60%.

Trước những khó khăn trong hoạt động xuất khẩu, các hiệp hội ngành hàng khẳng định, đa dạng hóa thị trường, giảm phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống sẽ hạn chế rủi ro dài hạn.

Phải mở rộng thị trường

Đối với ngành thủy sản, bà Trần Thụy Quế Phương nhận định, bên cạnh duy trì các thị trường chủ lực, DN cần nhanh chóng mở rộng một số thị trường mới. Ở lĩnh vực dệt may, ông Phạm Văn Việt - Phó Chủ tịch Hiệp hội Dệt may Thời trang TPHCM nêu quan điểm: “Xuất khẩu nên chủ động tiếp cận các thị trường tiềm năng khác như Trung Đông, Nam Á, Nam Mỹ và Châu Phi. Đây là những khu vực có nhu cầu đang tăng và mức độ cạnh tranh chưa quá khốc liệt. Mức độ tập trung quá lớn vào một số thị trường khiến ngành dễ tổn thương khi nhu cầu tiêu dùng suy giảm hoặc phát sinh rào cản thương mại”.

Bà Nguyễn Cẩm Trang - Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu, Bộ Công thương:
Giảm lệ thuộc và giữ nhịp xuất nhập khẩu
Thời gian qua Bộ Công thương đã triển khai nhiều giải pháp nhằm đa dạng hóa thị trường xuất nhập khẩu. Từ tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại tự do (FTA) đến tiếp tục đàm phán, mở rộng thêm các hiệp định mới với những thị trường tiềm năng tạo cơ hội cho DN tham gia sâu hơn vào thương mại quốc tế. Song song đó, hoạt động xúc tiến thương mại được đẩy mạnh thông qua hệ thống thương vụ Việt Nam ở nước ngoài, hỗ trợ DN tiếp cận trực tiếp đối tác quốc tế. Ở chiều ngược lại, các tham tán thương mại cũng tổ chức kết nối DN nước ngoài vào Việt Nam, góp phần thúc đẩy giao thương thực chất và hiệu quả.
Một nội dung quan trọng khác là nâng cao khả năng tiếp cận thông tin thị trường. Bộ Công thương đưa vào vận hành nền tảng số về thị trường nước ngoài, cung cấp dữ liệu chi tiết về quy định, nhu cầu và thị hiếu tiêu dùng tại từng quốc gia, giúp DN chủ động hơn khi tham gia xuất khẩu. Bên cạnh đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, việc mở rộng thị trường nhập khẩu cũng được xem là yêu cầu cấp thiết nhằm giảm nguy cơ đứt gãy nguồn cung. DN cần chủ động xây dựng phương án thay thế để hạn chế phụ thuộc vào một số thị trường nhất định, đồng thời góp phần cân bằng cán cân thương mại.

Theo ông Việt, cơ cấu thị trường xuất khẩu hiện nay vẫn còn phụ thuộc lớn vào một số đối tác truyền thống như Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản và Hàn Quốc, chiếm hơn 70% tổng kim ngạch xuất khẩu. “Việc đa dạng hóa thị trường của Việt Thắng Jean được đẩy mạnh mở rộng sang ASEAN và các thị trường ngách để giảm phụ thuộc vào những thị trường truyền thống đang suy yếu” - ông Việt nhấn mạnh.

Góc nhìn bao quát cho các ngành, ông Phạm Văn Xô - Chủ tịch Hiệp hội Xuất nhập khẩu TPHCM cho biết, thế giới hiện nay không còn là thế giới phẳng hay vận hành theo logic của một nền kinh tế mở như trước. Những biến động liên tục từ đại dịch đến các xung đột địa chính trị tại Đông Âu (Nga - Ukraine) và Trung Đông đã trở thành một phần của “trạng thái bình thường mới”, buộc DN phải chủ động thích nghi để tồn tại.

DN phải mở rộng thị trường và điều chỉnh chiến lược sản phẩm, tránh phụ thuộc quá lớn vào các thị trường truyền thống như Mỹ và Châu Âu, thay vào đó, chú trọng thị trường Châu Á và khai thác thị trường nội địa hơn 100 triệu dân. Chiến lược sản phẩm cũng cần chuyển từ tập trung vào các đơn hàng lớn, dài hạn sang kết hợp cả đơn hàng nhỏ, ngắn hạn để phân tán rủi ro. Đồng thời, phát triển bền vững và đáp ứng các tiêu chuẩn xanh. Đây là yêu cầu bắt buộc để vượt qua các rào cản thương mại.

Chia sẻ với khó khăn của DN xuất khẩu, ông Nguyễn Nguyên Phương - Phó Giám đốc Sở Công thương TPHCM nhấn mạnh, khó khăn lớn nhất hiện nay đối với DN xuất khẩu vẫn là chi phí logistics gia tăng. Sở Công thương TPHCM đang triển khai nhiều giải pháp hỗ trợ DN đồng thời, trong đó, tập trung vào kết nối mở rộng thị trường xuất khẩu, phối hợp với cơ quan hải quan để tạo luồng thông thoáng hơn cho hàng hóa xuất nhập khẩu. Ngoài ra, thành phố cũng thúc đẩy hoạt động kết nối DN với các nền tảng thương mại điện tử xuyên biên giới nhằm mở thêm kênh xuất khẩu mới, giảm phụ thuộc vào những thị trường xuất khẩu truyền thống.

Ông Phương cũng thông tin thêm, qua làm việc với các hiệp hội nhận thấy, DN chưa khai thác tốt các hiệp định thương mại tự do với các nước. Đây chính là một trong lý do quy mô thị trường xuất khẩu chưa lớn.

Về quản lý ngành, ông Phan Văn Chinh - Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công thương) cho hay, Bộ đang khẩn trương đánh giá toàn diện tác động của thị trường quốc tế đối với sản xuất trong nước để có giải pháp điều hành phù hợp, vừa hỗ trợ DN trước mắt, vừa tạo nền tảng ổn định cho xuất khẩu lâu dài. Đặc biệt, trong bối cảnh thương mại toàn cầu tiếp tục tiềm ẩn nhiều bất định, khả năng thích ứng linh hoạt, mở rộng thị trường và giảm phụ thuộc vào các tuyến xuất khẩu truyền thống đang trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của DN Việt trong giai đoạn tới.

Ông Phùng Quốc Mẫn - Chủ tịch Hội Mỹ nghệ và Chế biến gỗ TPHCM:
Tái cấu trúc để giữ thị phần
Những khó khăn mà DN ngành gỗ đang đối mặt hiện nay chưa đến mức tạo ra một cuộc khủng hoảng sâu rộng. Ngành gỗ hiện chưa rơi vào tình trạng thiếu đơn hàng, vẫn ghi nhận mức tăng nhẹ. Bối cảnh hiện tại giống như một phép thử lớn, DN phải nhìn lại năng lực nội tại, từ đó, chủ động tái cấu trúc để thích ứng với biến động của thị trường toàn cầu. Yêu cầu cấp thiết nằm ở việc cơ cấu thị trường xuất khẩu còn mất cân đối. Từ đó, tiềm ẩn rủi ro lớn nếu xuất hiện các biến động về chính sách thương mại, thuế quan hoặc nhu cầu tiêu dùng. Hiện thị trường Mỹ chiếm hơn 50% kim ngạch, đây vừa là lợi thế nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro khi có biến động. Do đó, cần thúc đẩy mở rộng sang các thị trường mới như Trung Đông, Ấn Độ, đồng thời làm mới các thị trường truyền thống như Nhật Bản, Trung Quốc. Đẩy mạnh thương mại điện tử B2B. Các nền tảng như Amazon, Wayfair,… giúp kết nối trực tiếp với khách hàng và giảm chi phí trung gian. Tuy nhiên, tôi cũng mong muốn Chính phủ và các cơ quan chức năng mở rộng tối đa các cơ chế hỗ trợ DN vượt qua giai đoạn khó khăn. Các tổ chức tài chính xem xét, tạo điều kiện thuận lợi hơn về vốn, giúp DN duy trì sản xuất và phát triển ổn định.

Thanh Giang