Xu hướng mới giúp trẻ hình thành thói quen đọc sách

Trẻ em ngày nay có thể tiếp cận hàng nghìn đầu sách chỉ với một thiết bị nhỏ gọn, kết nối Internet. Ảnh minh họa: ITN.

Mở ra hướng đi mới

Trong những năm gần đây, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số, văn hóa đọc của trẻ em và người trẻ đang trải qua những biến chuyển sâu sắc. Nếu trước đây, việc đọc sách chủ yếu gắn liền với những cuốn sách giấy truyền thống thì nay, sự xuất hiện của sách điện tử (ebook), thư viện số và các nền tảng đọc trực tuyến đã mở ra một không gian tri thức hoàn toàn mới.

Trẻ em ngày nay có thể tiếp cận hàng nghìn đầu sách chỉ với một thiết bị nhỏ gọn, kết nối Internet. Tuy nhiên, sự tiện lợi đó cũng đi kèm với không ít thách thức. Trẻ dễ bị phân tán bởi các nội dung giải trí hấp dẫn trên cùng một thiết bị; việc đọc có nguy cơ trở nên hời hợt, thiếu chiều sâu. Đồng thời, nhiều phụ huynh vẫn băn khoăn: Liệu sách điện tử có thể thay thế sách giấy? Làm thế nào để con vừa tận dụng được lợi ích của công nghệ, vừa duy trì được thói quen đọc bền vững? Chính trong bối cảnh đó, việc nhìn nhận đúng thực trạng và tìm ra hướng đồng hành phù hợp trở nên cần thiết hơn bao giờ hết.

Theo một khảo sát của Picodi thực hiện vào tháng 3/2019 trên 7.800 người tại 41 quốc gia, phần lớn người tham gia vẫn ưu tiên lựa chọn sách giấy. Cụ thể, có tới 54% người được hỏi cho biết họ mua sách tại các cửa hàng truyền thống, trong khi 29% chọn mua sách giấy qua các cửa hàng trực tuyến. Ngược lại, tỷ lệ người mua ebook và sử dụng các nền tảng đọc sách trực tuyến có trả phí đều chỉ chiếm khoảng 1%.

Những con số này phần nào phản ánh một thực tế: Dù công nghệ đã và đang len lỏi vào mọi khía cạnh của đời sống, sách giấy vẫn giữ được vị trí vững chắc trong thói quen đọc của con người. Đặc biệt đối với trẻ em, trải nghiệm cầm trên tay một cuốn sách, lật từng trang giấy, cảm nhận hình ảnh minh họa sống động hay thậm chí là mùi giấy đặc trưng mang lại những xúc cảm rất riêng - điều mà màn hình điện tử khó có thể thay thế hoàn toàn.

Để hiểu rõ hơn nguyên nhân của xu hướng này, các nhà nghiên cứu đã đưa ra nhiều lý giải, trong đó yếu tố tâm lý đóng vai trò quan trọng. Giáo sư Sabrina Helm, một thành viên nhóm nghiên cứu tại Đại học Arizona (Mỹ) cho biết: “Quyền sở hữu về mặt tâm lý rất quan trọng trong nhận thức của mọi người khi họ đánh giá một số sản phẩm, dịch vụ hoặc đối tượng nhất định. Khi đánh giá các sản phẩm kỹ thuật số, nhiều người cho rằng ebook chỉ giống như một tệp tin trên máy tính”.

Nhận định này cho thấy, cảm giác “thuộc về” khi một cuốn sách có thể được cầm, được đặt trên giá, được ghi chú hay lưu giữ tạo nên sự gắn bó sâu sắc hơn với người đọc. Đối với trẻ nhỏ, điều này càng có ý nghĩa, bởi các em thường tiếp nhận thế giới thông qua trải nghiệm trực quan và cảm xúc cụ thể. Một cuốn sách giấy không chỉ là nguồn tri thức mà còn là một “vật thể” gắn liền với ký ức, thói quen và niềm vui khám phá.

Cha mẹ đóng vai trò then chốt trong việc định hướng thói quen đọc cho trẻ. Ảnh minh họa: ITN.

Tuy nhiên, không vì thế mà vai trò của công nghệ trong việc phát triển văn hóa đọc bị lu mờ. Trái lại, trong những năm gần đây, nhiều cơ quan, tổ chức và cá nhân đã tích cực tận dụng công nghệ để thúc đẩy thói quen đọc sách trong cộng đồng, đặc biệt là giới trẻ. Các đề án, dự án lớn từ Chính phủ đến Bộ, ngành và địa phương liên tục được triển khai, hướng tới mục tiêu lan tỏa niềm yêu thích đọc sách. Nhiều sự kiện, cuộc thi, chương trình giao lưu được tổ chức với hình thức đa dạng, sáng tạo hơn trước. Thay vì những buổi giới thiệu sách truyền thống, ngày càng nhiều hoạt động được chuyển sang hình thức trực tuyến, kết hợp với video clip, hiệu ứng hình ảnh và kỹ xảo hiện đại nhằm thu hút người xem, đặc biệt là thế hệ trẻ vốn quen thuộc với môi trường số.

Song song với đó, mô hình thư viện số cũng đang phát triển mạnh mẽ tại các trường đại học và nhiều cơ sở giáo dục khác. Đây là bước tiến quan trọng, giúp học sinh, sinh viên tiếp cận nguồn tài liệu phong phú mà không bị giới hạn bởi không gian hay thời gian. Việc tra cứu, tìm kiếm và lưu trữ thông tin trở nên nhanh chóng, thuận tiện hơn. Từ đó, góp phần hình thành thói quen tự học - một kỹ năng thiết yếu trong xã hội hiện đại.

Không chỉ dừng lại ở các chương trình mang tính tổ chức, sự tham gia của cộng đồng cũng đóng vai trò quan trọng trong việc lan tỏa văn hóa đọc. Những người yêu sách, từ cá nhân đến các nhóm, câu lạc bộ, đã tận dụng sức mạnh của mạng xã hội để chia sẻ niềm đam mê của mình.

Trên các nền tảng như YouTube, Facebook, TikTok và Instagram, không khó để bắt gặp hàng triệu video giới thiệu, tóm tắt hay đánh giá sách. Nhiều kênh nội dung thu hút lượng lớn người theo dõi, trở thành cầu nối đưa sách đến gần hơn với công chúng. Từ những video ngắn gọn, sinh động, người xem có thể nhanh chóng tiếp cận thông tin về một cuốn sách, từ đó khơi gợi hứng thú tìm đọc.

Đáng chú ý, sự phát triển của cộng đồng “BookTok” trên TikTok đã tạo nên một hiệu ứng đáng kể. Chỉ với những video ngắn vài chục giây, nhiều cuốn sách tưởng chừng ít được chú ý bỗng trở thành “hiện tượng”, được săn đón rộng rãi. Điều này cho thấy, khi được truyền tải đúng cách, việc đọc sách hoàn toàn có thể trở nên hấp dẫn và phù hợp với nhịp sống hiện đại.

Sự xuất hiện của sách điện tử (ebook), thư viện số và các nền tảng đọc trực tuyến đã mở ra một không gian tri thức hoàn toàn mới. Ảnh minh họa: ITN.

Tận dụng công nghệ để khơi gợi hứng thú đọc sách

Trong bối cảnh đó, vai trò của gia đình, đặc biệt là cha mẹ, trở thành yếu tố then chốt trong việc định hướng thói quen đọc cho trẻ. Công nghệ có thể là công cụ hữu ích, nhưng nếu không được hướng dẫn đúng cách, nó cũng có thể khiến trẻ xa rời việc đọc sâu, đọc có suy ngẫm.

Theo cô Nguyễn Thùy An – Trường THCS Trần Đăng Ninh (Hà Nội), cha mẹ cần hiểu rằng, việc hình thành thói quen đọc không thể diễn ra trong ngày một ngày hai, mà là cả một quá trình lâu dài, đòi hỏi sự kiên nhẫn và nhất quán. Một trong những cách hiệu quả nhất là làm gương cho con. Khi trẻ thường xuyên nhìn thấy cha mẹ đọc sách, coi việc đọc như một phần tự nhiên của cuộc sống, các em sẽ dần hình thành nhận thức tích cực về hoạt động này.

Bên cạnh đó, cha mẹ nên kết hợp hài hòa giữa sách giấy và sách điện tử. Sách giấy giúp trẻ phát triển khả năng tập trung và cảm nhận sâu sắc, trong khi sách điện tử mang lại sự tiện lợi và đa dạng về nội dung. Thay vì đặt hai hình thức này trong thế đối lập, việc sử dụng linh hoạt sẽ giúp trẻ tận dụng được ưu điểm của cả hai.

Một kỹ năng quan trọng khác là đồng hành cùng con trong quá trình đọc. Cha mẹ có thể dành thời gian đọc cùng con, trao đổi về nội dung, đặt câu hỏi hoặc khuyến khích trẻ chia sẻ suy nghĩ của mình. Những cuộc trò chuyện như vậy không chỉ giúp trẻ hiểu sâu hơn về cuốn sách mà còn phát triển khả năng tư duy và diễn đạt.

Ngoài ra, trong thời đại số, cha mẹ cũng cần trang bị kỹ năng lựa chọn và kiểm soát nội dung. Không phải tất cả thông tin trên Internet đều phù hợp với trẻ. Việc hướng dẫn con chọn nguồn đọc uy tín, nội dung lành mạnh, đồng thời thiết lập thời gian sử dụng thiết bị hợp lý sẽ giúp cân bằng giữa việc đọc và các hoạt động khác.

Một hướng đi tích cực là tận dụng công nghệ để khơi gợi hứng thú đọc sách. Cha mẹ có thể giới thiệu cho con những video review sách, các kênh chia sẻ kiến thức hoặc cộng đồng yêu sách trên mạng xã hội. Khi trẻ nhận thấy việc đọc cũng “thú vị” và “bắt kịp xu hướng”, các em sẽ dễ dàng tiếp cận và duy trì thói quen này hơn.

“Điều quan trọng nhất vẫn là xây dựng một môi trường đọc thân thiện trong gia đình. Một góc đọc nhỏ, một tủ sách phù hợp với lứa tuổi, hay đơn giản là khoảng thời gian cả gia đình cùng đọc sách mỗi ngày,… tất cả đều góp phần nuôi dưỡng tình yêu với sách. Khi việc đọc trở thành niềm vui, chứ không phải nghĩa vụ, trẻ sẽ tự giác tìm đến sách như một nhu cầu tự nhiên”, cô Thùy An cho biết.

Có thể thấy, dù hình thức đọc có thay đổi theo sự phát triển của công nghệ, giá trị cốt lõi của việc đọc sách vẫn luôn được giữ vững. Đó là khả năng mở rộng tri thức, nuôi dưỡng tâm hồn và phát triển tư duy. Trong hành trình đó, cha mẹ không chỉ là người định hướng mà còn là người bạn đồng hành quan trọng của con. Trong một thế giới ngày càng số hóa, việc giúp trẻ cân bằng giữa sách giấy và sách điện tử, giữa truyền thống và hiện đại, chính là chìa khóa để xây dựng một thế hệ độc giả mới - linh hoạt, chủ động và giàu cảm hứng học hỏi.