Xuất khẩu nông, lâm, thủy sản Việt Nam trước thời cơ mới

Thành quả của đổi mới tư duy và nâng chuẩn chất lượng

Bức tranh xuất khẩu nông, lâm, thủy sản năm 2025 có thể nói là “nở hoa”. Thực hiện chỉ đạo của Chính phủ và Thủ tướng Chính phủ, các bộ, ngành như Bộ Công Thương, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã chủ động triển khai hàng loạt giải pháp ứng phó rào cản thương mại, xử lý vấn đề an toàn thực phẩm, mở rộng thị trường.

Xuất khẩu nông, lâm, thủy sản chạm kỷ lục mới. Ảnh minh họa

Các đoàn công tác xúc tiến thương mại được cử đến những thị trường trọng điểm; nhiều công thư, thỏa thuận hợp tác được ký kết; hàng nghìn mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói được cấp mới đã tạo tấm hộ chiếu cho nông sản Việt bước ra thế giới.

Kết quả, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản ước đạt 70,09 tỷ USD, tăng 12% so với 2024, vượt mức kỳ vọng 65 tỷ USD, trở thành cột mốc mới của ngành. Trong đó, nông sản đạt 37,25 tỷ USD (+13,7%), thủy sản 11,32 tỷ USD (+12,7%), lâm sản 18,5 tỷ USD (+6,6%), sản phẩm chăn nuôi 628 triệu USD (+17,4%), đầu vào sản xuất 2,38 tỷ USD (+27,1%), muối 12,1 triệu USD (+84,9%). Việt Nam duy trì 10 nhóm hàng xuất khẩu trên 1 tỷ USD, đặc biệt có 3 nhóm vượt 8 tỷ USD: gỗ 11,6 tỷ USD, cà phê và rau quả cùng đạt 8,6 tỷ USD.

Chuyên gia nông nghiệp Hoàng Trọng Thủy nhận định, những con số ấy không tự nhiên mà có. Đó là kết quả của một giai đoạn dài chuẩn bị, mở cửa thị trường, nâng chuẩn chất lượng, thúc đẩy xúc tiến thương mại, tháo gỡ rào cản kỹ thuật. Đó cũng là sự chuyển mình từ trải nghiệm “mang hàng đi bán” sang tư duy “xây dựng thị trường, tạo nhu cầu”. Nông sản Việt đang bước vào giai đoạn mới, nơi chất lượng không chỉ là yêu cầu, mà là điều kiện sống còn.

Không chỉ xuất khẩu nhiều, phải xuất khẩu khôn ngoan

Bên cạnh những con số ấn tượng trong xuất khẩu nông, lâm, thủy sản năm 2025 là bài toán lớn hơn. Làm sao để hàng Việt không chỉ nhiều, mà còn thật sự đáng giá, có thương hiệu, có tiêu chuẩn đồng nhất, có khả năng cạnh tranh bền vững trên bàn tiệc quốc tế.

Ông Lương Văn Tự, Chủ tịch VICETA, nguyên Chủ tịch Hiệp hội Cà phê Ca cao Việt Nam, nguyên Trưởng đoàn đàm phán WTO, chia sẻ, trong tiến trình hội nhập sâu rộng, WTO là hiệp định có ý nghĩa đặc biệt với nông sản Việt Nam. Nó không chỉ mở cửa thị trường mà còn tạo sức ép nâng chuẩn chất lượng. “Năng lực sản xuất mạnh không đồng nghĩa có năng lực cạnh tranh. Sản phẩm phải đạt chuẩn quốc tế mới đứng được trên thị trường”, ông Lương Văn Tự nói.

Thực tế, Việt Nam là quốc gia có lợi thế tự nhiên lớn về nông sản. Cà phê, hồ tiêu từng dẫn đầu thế giới; điều hiện vẫn giữ vị trí số 1 về xuất khẩu; rau quả, gạo, thủy sản vươn lên mạnh mẽ. Một giáo sư đạt Nobel khi tới Việt Nam từng nói: “Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành bếp ăn của thế giới". Câu nói đó không chỉ để ngợi ca, mà là gợi mở một tầm nhìn: trở thành quốc gia cung cấp thực phẩm chất lượng cao toàn cầu.

Nhưng muốn làm “bếp ăn của thế giới”, sản phẩm Việt phải ngon, sạch, ổn định, đồng nhất. Câu chuyện cà phê là minh chứng. Khi lần đầu đưa hàng lên sàn giao dịch quốc tế, tỷ lệ hạt lỗi của cà phê Việt lên tới 70%. Sau nhiều năm cải thiện thu hái, chế biến, bảo quản, cà phê Việt Nam ngày nay gần như không còn bị loại vì lỗi. Chất lượng tăng, giá trị tăng theo. Từ xuất khẩu thô đơn giản, Việt Nam đã có cà phê rang xay, hòa tan, cà phê đặc sản… mỗi bước chế biến sâu là thêm giá trị gấp đôi, gấp ba, thậm chí gấp bốn.

Điều tương tự đúng với gạo, điều, hồ tiêu, trái cây. Bán nguyên liệu rẻ, lợi nhuận ít. Bán sản phẩm hoàn chỉnh, có thương hiệu, lợi nhuận nhiều. Xuất khẩu số lượng lớn chưa đủ; điều Việt Nam cần là xuất khẩu giá trị cao.

Chuẩn hóa, thương hiệu, câu chuyện sản phẩm

Một vấn đề khác cần nhìn thẳng đó là hệ thống tiêu chuẩn hiện nay còn phân tán. Có sản phẩm cùng lúc mang ba mức tiêu chuẩn gồm tiêu chuẩn cơ sở, tiêu chuẩn tỉnh và tiêu chuẩn quốc gia gây khó cho doanh nghiệp khi xuất khẩu. Thiếu một tiêu chuẩn thống nhất khiến việc tiếp cận thị trường cao cấp bị hạn chế. Muốn mở rộng toàn cầu, Việt Nam cần một bộ tiêu chuẩn rõ ràng, tiệm cận quốc tế, tạo niềm tin cho nhà nhập khẩu và người tiêu dùng.

Chuẩn hóa là nền tảng, nhưng để hàng Việt có chỗ đứng, phải có thương hiệu. Bao bì, thiết kế, câu chuyện sản phẩm, trải nghiệm tiêu dùng, tất cả tạo nên giá trị cảm xúc. Trước đây, mỗi lần mang quà ra nước ngoài, người ta hay chọn sản phẩm ngoại. Nay, giày dép, quần áo, sản phẩm thủ công, đồ uống Việt Nam lại được lựa chọn nhiều hơn. Đây là tín hiệu đáng mừng cho thấy hàng Việt đã đổi thay.

Nhưng truyền thông cho nông sản vẫn chưa tương xứng. Sản phẩm tốt cần được kể câu chuyện tốt. Tuần lễ hàng Việt, lễ hội cà phê, festival trái cây… không chỉ để trưng bày, mà để thuyết phục người tiêu dùng bằng câu chuyện văn hóa, giá trị dinh dưỡng, hành trình tạo ra sản phẩm. Hàng Việt có thể hay, nhưng phải được kể hay, phải tạo cảm hứng để khách hàng mua, dùng và giới thiệu.

Năm 2026, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính giao ngành Nông nghiệp và Môi trường nhiệm vụ trọng tâm đó là đa dạng hóa thị trường, đa dạng hóa sản phẩm, đa dạng hóa chuỗi cung ứng; mở rộng thương hiệu, đẩy mạnh chế biến sâu, phát triển thị trường nội địa song song quốc tế. Đây không chỉ là chỉ đạo, mà là con đường sống của nông sản Việt trong kỷ nguyên cạnh tranh chất lượng.

Xuất khẩu nông, lâm, thủy sản nói chung, nông sản Việt nói riêng đươc nhận định đang đứng trước thời cơ vàng. Cửa thị trường rộng mở, nhu cầu thế giới lớn, thương hiệu Việt đang dần được nhận diện. Nhưng thời cơ chỉ biến thành thành quả bền vững khi chúng ta kiên định với ba trụ cột: Khi sản phẩm tốt, đạt chuẩn quốc tế, thị trường không còn là trở ngại; khi có thương hiệu, chúng ta bán bằng giá trị chứ không bằng giá rẻ; khi kể tốt câu chuyện sản phẩm, người mua không chỉ tiêu dùng, họ trở thành đại sứ tự nguyện cho hàng Việt.

Và khi nông sản Việt Nam bước ra thế giới với tâm thế chủ động, tự tin, chúng ta có quyền kỳ vọng vào một tương lai nơi Việt Nam không chỉ là xưởng sản xuất, mà là quốc gia cung cấp giá trị thực phẩm cao cấp cho toàn cầu.

Nguyễn Hạnh