Xuất khẩu tăng hơn 21%: Vì sao doanh nghiệp Việt vẫn chưa thể yên tâm?

Hình minh họa

Con số tăng trưởng ấn tượng nhưng chưa phản ánh hết bức tranh xuất khẩu

Nửa đầu năm 2026 ghi nhận một trong những mức tăng trưởng xuất khẩu cao nhất trong nhiều năm trở lại đây. Theo Bộ Công Thương, tính đến ngày 15.6, tổng kim ngạch xuất khẩu đạt 239,9 tỉ USD, tăng 21,4% so với cùng kỳ năm 2025. Nhóm công nghiệp chế biến tiếp tục là động lực chính với các mặt hàng điện tử, máy tính, linh kiện, điện thoại, giày dép; trong khi nông, lâm, thủy sản ghi nhận chuyển biến tích cực khi tỉ trọng hàng chế biến sâu ngày càng tăng.

Tuy nhiên, đằng sau những con số khả quan ấy vẫn tồn tại không ít điểm nghẽn. Đáng chú ý, khu vực doanh nghiệp trong nước hiện chỉ đóng góp khoảng 20% tổng kim ngạch xuất khẩu, còn gần 80% thuộc về doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI). Giá trị gia tăng nội địa trong nhiều ngành vẫn ở mức thấp do phụ thuộc lớn vào nguyên liệu và linh kiện nhập khẩu.

Điều đó cũng khiến cán cân thương mại chuyển từ xuất siêu sang nhập siêu khi nhập khẩu nguyên vật liệu, máy móc, thiết bị phục vụ sản xuất tăng nhanh hơn xuất khẩu. Dù Bộ Công Thương đánh giá đây chủ yếu là nhập khẩu phục vụ đầu tư và sản xuất, xu hướng này vẫn cho thấy năng lực tự chủ của chuỗi cung ứng trong nước còn nhiều hạn chế.

Theo Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng, xuất nhập khẩu của Việt Nam đang đối mặt với bốn rủi ro lớn: "Độ mở của nền kinh tế quá cao; phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu; tập trung quá mức vào một số thị trường chủ lực và chưa làm chủ được chuỗi logistics quốc tế".

Doanh nghiệp lo nhiều hơn thuế quan

Nếu như trước đây, câu chuyện thuế quan thường là mối quan tâm lớn nhất thì nay áp lực đối với doanh nghiệp xuất khẩu đã mở rộng sang nhiều lĩnh vực khác.

Theo đánh giá của Bộ Công Thương, những tháng cuối năm, hoạt động xuất khẩu sẽ chịu tác động từ xu hướng bảo hộ thương mại, các cuộc điều tra phòng vệ thương mại, yêu cầu ngày càng nghiêm ngặt về truy xuất nguồn gốc, phát thải carbon, chống phá rừng và các tiêu chuẩn phát triển bền vững tại nhiều thị trường lớn.

Đáng chú ý, chi phí logistics tiếp tục trở thành gánh nặng đối với doanh nghiệp.

Ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), cho biết chỉ trong thời gian ngắn sau ngày 15.6, cước vận chuyển container đi Los Angeles tăng từ khoảng 5.400 USD lên 6.500 USD/container, trong khi tuyến New York tăng từ khoảng 6.500 USD lên gần 8.000 USD/container, tương đương mức tăng khoảng 30%.

Theo ông Nam, chi phí vận chuyển leo thang diễn ra đúng vào giai đoạn cao điểm thu mua nguyên liệu, trong khi nhiều doanh nghiệp lại gặp khó khăn khi tiếp cận tín dụng và mở rộng hạn mức vay. Điều này ảnh hưởng trực tiếp tới khả năng thực hiện đơn hàng và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam.

Ở lĩnh vực dệt may, ông Trương Văn Cẩm, Phó Chủ tịch Thường trực Hiệp hội Dệt may Việt Nam, cho rằng dư địa tăng trưởng của ngành không còn nhiều. Điểm yếu lớn nhất hiện nay vẫn là khâu dệt, nhuộm và hoàn tất - mắt xích quyết định khả năng đáp ứng quy tắc xuất xứ để tận dụng ưu đãi từ các hiệp định thương mại tự do như CPTPP hay EVFTA.

Không chỉ dệt may, nhiều hiệp hội ngành hàng cũng kiến nghị tiếp tục cắt giảm thủ tục hành chính, đơn giản hóa kiểm tra chuyên ngành, nâng cấp hạ tầng số cho hải quan, thuế và thương mại điện tử xuyên biên giới nhằm giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp.

Muốn tăng trưởng bền vững phải nâng sức cạnh tranh của doanh nghiệp Việt

Từ thực tiễn hoạt động xuất khẩu, nhiều ý kiến cho rằng, mục tiêu tăng trưởng hai con số không thể chỉ dựa vào việc mở rộng thị trường mà cần bắt đầu từ việc nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong nước.

Liên quan nội dung này, Ủy viên Bộ Chính trị, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc nhấn mạnh yêu cầu thay đổi tư duy xuất khẩu theo hướng lấy nhu cầu thị trường làm trung tâm, bám sát tín hiệu của thị trường để định hướng sản xuất.

Đồng thời, Phó Thủ tướng yêu cầu đẩy mạnh phát triển công nghiệp hỗ trợ, nâng tỉ lệ nội địa hóa, đa dạng hóa thị trường xuất khẩu sang châu Phi, Trung Đông, Mỹ Latinh và thị trường Halal nhằm giảm phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống.

Một trong những giải pháp được Chính phủ đặc biệt nhấn mạnh là cải cách thể chế. Theo đó, chương trình cải cách hành chính đang được triển khai theo hướng cắt giảm khoảng 50% thủ tục hành chính và 50% chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp. Cùng với đó là hiện đại hóa hải quan, chuyển đổi số, phát triển logistics, xây dựng vùng nguyên liệu tập trung, hỗ trợ doanh nghiệp đáp ứng các tiêu chuẩn xanh và tận dụng hiệu quả các FTA.

Bộ Công Thương cũng cho biết đã cắt giảm hơn 55% điều kiện kinh doanh thuộc phạm vi quản lý và sẽ tiếp tục rà soát để đơn giản hóa thủ tục, đồng thời tăng cường cảnh báo sớm về phòng vệ thương mại, hỗ trợ doanh nghiệp ứng phó với các rào cản kỹ thuật mới.

Con số tăng trưởng hơn 21% cho thấy xuất khẩu vẫn là động lực quan trọng của nền kinh tế trong năm 2026. Tuy nhiên, để duy trì đà tăng trưởng trong bối cảnh thương mại toàn cầu nhiều biến động, bài toán không chỉ là mở rộng thị trường mà còn là nâng cao nội lực của doanh nghiệp Việt, tăng tỉ lệ giá trị gia tăng trong nước và xây dựng chuỗi cung ứng có khả năng thích ứng trước những biến động ngày càng khó lường của kinh tế thế giới.