Xuất khẩu tôm hùm tăng tốc: Đã đến lúc gia tăng giá trị thay vì sản lượng

Sự tăng trưởng mạnh của xuất khẩu tôm hùm trong nửa đầu năm 2026 là tín hiệu tích cực - Nguồn: VASEP

Theo số liệu VASEP, xuất khẩu tôm hùm trong những tháng đầu năm 2026 đạt khoảng trên 600 triệu USD, tăng 44,3% so với cùng kỳ năm trước. Quy mô này tương đương 10,1% tổng kim ngạch xuất khẩu thủy sản và gần 25% kim ngạch xuất khẩu tôm của Việt Nam.

Đáng chú ý hơn, trong cơ cấu ngành tôm, tôm thẻ chân trắng vẫn chiếm tỷ trọng lớn nhất với khoảng 3,17 tỷ USD, tiếp đến là tôm sú khoảng 663 triệu USD. Trong khi đó, tôm hùm đạt khoảng 817 triệu USD, tăng hơn gấp đôi so với năm 2024 và lần đầu chiếm 17,6% tổng kim ngạch xuất khẩu tôm.

Những con số này cho thấy một sự dịch chuyển đáng chú ý đó là giá trị đang trở thành động lực mới của ngành tôm.

Theo ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), tôm tiếp tục là nhóm sản phẩm xuất khẩu lớn nhất của thủy sản Việt Nam, đóng góp khoảng 40,7% tổng kim ngạch toàn ngành. Đây là lợi thế rất lớn, bởi Việt Nam đã hình thành được hệ sinh thái tương đối hoàn chỉnh từ nuôi trồng, chế biến đến xuất khẩu. Nhưng lợi thế ấy cũng đặt ngành tôm trước một yêu cầu mới. Khi chi phí đầu vào, logistics, tiêu chuẩn môi trường và yêu cầu truy xuất nguồn gốc ngày càng cao, tăng trưởng không thể mãi dựa vào mở rộng sản lượng.

Theo các chuyên gia thủy sản, dư địa của tôm hùm còn lớn nhờ nhu cầu đối với các sản phẩm thủy sản cao cấp tại những thị trường có sức mua tốt. Tuy nhiên, cơ hội thị trường chỉ có thể chuyển thành kim ngạch bền vững nếu ngành hàng kiểm soát được chất lượng từ vùng nuôi đến bàn ăn.

Đây cũng chính là điểm cần đặc biệt lưu ý. Với sản phẩm có giá trị cao, một lô hàng không đáp ứng tiêu chuẩn có thể gây thiệt hại lớn hơn nhiều so với các mặt hàng thông thường. Vì vậy, mở rộng quy mô nuôi phải đi cùng kiểm soát con giống, môi trường nước, thức ăn, dư lượng, dịch bệnh và truy xuất nguồn gốc.

Tôm hùm muốn đi xa không thể chỉ dựa vào lợi thế tự nhiên hay giá bán cao mà phải dựa vào một chuỗi giá trị đủ chuẩn.

Mục tiêu đưa tôm hùm trở thành ngành hàng xuất khẩu tỷ USD vì thế không phải câu chuyện đơn thuần về mở rộng diện tích nuôi. Bài toán lớn hơn là tổ chức lại chuỗi giá trị.

TS. Hồ Quốc Lực, chuyên gia ngành thủy sản chia sẻ, trước hết cần xây dựng vùng nuôi tập trung, quản lý tốt mật độ nuôi và môi trường nhằm hạn chế rủi ro dịch bệnh. Cùng với đó là chuẩn hóa con giống, nâng chất lượng thức ăn và tăng khả năng truy xuất.

Một điểm nghẽn khác là khâu chế biến. Nếu phần lớn tôm hùm vẫn được xuất khẩu dưới dạng nguyên liệu hoặc sản phẩm sơ chế, giá trị gia tăng mà Việt Nam giữ lại sẽ chưa tương xứng với tiềm năng.

Đây là lúc doanh nghiệp cần chuyển từ tư duy “có hàng để xuất” sang “có sản phẩm để bán”. Tôm hùm có thể được phát triển thành các dòng sản phẩm chế biến sâu, đóng gói tiện lợi, đáp ứng tiêu chuẩn từng thị trường và gắn với thương hiệu Việt Nam.

Theo các chuyên gia, nâng tỷ trọng chế biến sâu sẽ giúp ngành tôm giảm phụ thuộc vào biến động giá nguyên liệu, đồng thời tạo dư địa gia tăng giá trị trên mỗi đơn hàng. Khi đó, tăng trưởng xuất khẩu không nhất thiết phải đi cùng áp lực tăng sản lượng nuôi.

Vấn đề cuối cùng là thị trường. Tôm hùm có giá trị cao nên càng cần đa dạng hóa thị trường, tránh phụ thuộc quá lớn vào một vài đối tác. Doanh nghiệp cũng cần chủ động cập nhật quy định nhập khẩu, tiêu chuẩn an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc và các yêu cầu về phát triển bền vững.

Sự tăng trưởng mạnh của tôm hùm trong nửa đầu năm 2026 là tín hiệu tích cực. Nhưng để biến một sản phẩm tăng trưởng nhanh thành ngành hàng tỷ USD, Việt Nam cần nhiều hơn những con số xuất khẩu ấn tượng.

Đó phải là quá trình nâng cấp cả chuỗi từ con giống, vùng nuôi, công nghệ, chế biến, logistics đến thương hiệu và thị trường. Nếu làm được điều này, tôm hùm không chỉ là “ngôi sao mới” của ngành tôm mà còn có thể trở thành một trong những sản phẩm thủy sản có giá trị cao, góp phần đưa xuất khẩu thủy sản Việt Nam bước sang một giai đoạn tăng trưởng dựa nhiều hơn vào chất lượng, giá trị và sức cạnh tranh, thay vì chạy theo sản lượng.