Xuất nhập khẩu 9 tháng: Đảo chiều xuất siêu và hướng tới xuất siêu bền vững

Thị trường xuất, nhập khẩu hàng hóa chủ yếu 9 tháng năm 2026. Nguồn: Cục Thống kê.

Xuất siêu trở lại sau 9 tháng

Theo Cục Thống kê, tháng 9/2026 là tháng đầu tiên sau nhiều tháng cán cân thương mại hàng hóa trở lại trạng thái xuất siêu. Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa đạt 117,69 tỷ USD, tăng 7,3% so với tháng trước và tăng 42,4% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, xuất khẩu đạt 59,48 tỷ USD, nhập khẩu đạt 58,21 tỷ USD, đưa cán cân thương mại hàng hóa xuất siêu 1,27 tỷ USD.

Bà Nguyễn Thị Hương - Cục trưởng Cục Thống kê (Bộ Tài chính) - cho biết Việt Nam đã xuất siêu trở lại trong tháng 9 sau 9 tháng liên tiếp nhập siêu, từ tháng 12/2025 đến tháng 8/2026. Tuy nhiên, kết quả của riêng tháng 9 chưa thể làm thay đổi bức tranh chung.

Tính chung 9 tháng, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa đạt 888,02 tỷ USD, tăng 30,4% so với cùng kỳ năm trước. Xuất khẩu đạt 434,30 tỷ USD, tăng 24,5%, trong khi nhập khẩu đạt 453,72 tỷ USD, tăng 36,7%. Cán cân thương mại hàng hóa nhập siêu 19,42 tỷ USD, trong khi cùng kỳ năm trước xuất siêu 16,87 tỷ USD.

Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn nhấn mạnh kim ngạch xuất nhập khẩu 9 tháng đạt 888 tỷ USD, tăng 30,4% so với cùng kỳ năm ngoái. Xuất khẩu đạt 434,3 tỷ USD, tăng 24,5%, cao hơn mục tiêu cả năm 15 - 16%; nhập khẩu đạt 453,7 tỷ USD, tăng 36,7%. “Cán cân thương mại trong tháng 9 đã đảo chiều sang xuất siêu 1,27 tỷ USD”, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn nói.

Việc xuất siêu trở lại trong tháng 9 cũng được Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng nhắc tới như một điểm sáng của nền kinh tế. Tuy vậy, cả hai Bộ trưởng đều nhấn mạnh, tính chung 9 tháng, cán cân thương mại vẫn thâm hụt 19,42 tỷ USD.

Sau mức nhập siêu 3,59 tỷ USD trong tháng 7, sang tháng 8, nhập siêu giảm xuống 0,11 tỷ USD và đến tháng 9 chuyển sang xuất siêu 1,27 tỷ USD. Cán cân thương mại đang dần đảo chiều, song chưa đủ để khẳng định xu hướng nhập siêu đã chấm dứt.

Nhập khẩu tăng, tỷ lệ giá trị gia tăng trong nước thấp

Theo Cục Thống kê, một trong những khó khăn, thách thức của nền kinh tế vẫn là xuất nhập khẩu tăng trưởng cao nhưng nhập siêu lớn.

Theo nhóm hàng, nhập siêu chủ yếu đến từ máy vi tính, điện tử. Riêng tháng 9, nhóm hàng này nhập siêu 4,58 tỷ USD, giảm 53,1% so với tháng trước, nhưng tính chung 9 tháng vẫn nhập siêu 65,3 tỷ USD, tăng 100,6% so với cùng kỳ. Nguyên, nhiên liệu như xăng dầu, khí đốt cũng có mức nhập siêu lớn, riêng tháng 9 lên tới 2,33 tỷ USD.

Tuy nhiên, cơ cấu nhập khẩu cho thấy phần lớn hàng hóa nhập về là tư liệu sản xuất. Trong 9 tháng, nhóm hàng tư liệu sản xuất đạt 426,92 tỷ USD, chiếm 94,1% tổng kim ngạch nhập khẩu. Trong đó, máy móc, thiết bị, dụng cụ, phụ tùng chiếm 58,3%; nguyên, nhiên, vật liệu chiếm 35,8%; hàng tiêu dùng chỉ chiếm 5,9%.

Bà Nguyễn Thu Oanh - Trưởng Ban Thống kê Dịch vụ và Giá (Cục Thống kê) - cho rằng khi đánh giá nhập siêu cần nhìn vào cơ cấu nhập khẩu, đồng thời xem xét khả năng chuyển hóa các nguồn đầu vào thành sản phẩm và giá trị xuất khẩu. Nhập khẩu tăng chủ yếu gắn với nhu cầu đầu vào của sản xuất, chứ không phải do gia tăng nhập khẩu hàng tiêu dùng. Xu hướng đầu tư vào trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, hạ tầng dữ liệu và công nghệ thông tin cũng góp phần làm tăng nhu cầu nhập khẩu một số thiết bị, linh kiện công nghệ cao.

Số liệu 9 tháng cho thấy, kim ngạch xuất khẩu điện tử, máy tính và linh kiện đạt 123,66 tỷ USD, tăng 59,6%, nhưng nhập khẩu lên tới 188,94 tỷ USD, tăng 71,7%. Máy móc, thiết bị, dụng cụ, phụ tùng đạt 55,01 tỷ USD xuất khẩu, tăng 27,9%, trong khi nhập khẩu đạt 53,95 tỷ USD, tăng 21,9%.

Cơ cấu này cho thấy nhập khẩu đang đồng hành với quá trình mở rộng sản xuất và xuất khẩu, thay vì chủ yếu phục vụ tiêu dùng cuối cùng. Tuy nhiên, nó cũng phản ánh mức độ phụ thuộc đáng kể vào nguồn đầu vào bên ngoài, đặc biệt ở những ngành có kim ngạch xuất khẩu lớn.

Sự khác biệt giữa hai khu vực kinh tế càng cho thấy rõ vấn đề. Trong 9 tháng, khu vực FDI đạt 350,41 tỷ USD xuất khẩu, chiếm 80,7% tổng kim ngạch xuất khẩu, tăng 29,4%; khu vực kinh tế trong nước đạt 83,89 tỷ USD, tăng 7,5%.

Ở chiều nhập khẩu, khu vực FDI đạt 335,55 tỷ USD, tăng 42%; xuất siêu 14,86 tỷ USD. Trong khi đó, khu vực kinh tế trong nước nhập siêu tới 34,28 tỷ USD.

Bà Nguyễn Thị Hương cho rằng mức nhập siêu 19,42 tỷ USD vẫn là vấn đề cần theo dõi, bởi tốc độ tăng nhập khẩu cao hơn đáng kể so với tốc độ tăng xuất khẩu. Một số ngành xuất khẩu chủ lực, nhất là điện tử, vẫn phụ thuộc phần lớn vào nguyên liệu, linh kiện nhập khẩu. Chênh lệch cán cân thương mại giữa hai khu vực cho thấy những hạn chế về năng lực cung ứng đầu vào, công nghiệp hỗ trợ, đồng thời tỷ lệ giá trị gia tăng trong nước còn thấp.

Hướng đến xuất siêu bền vững

Xét theo thị trường, hoạt động xuất, nhập khẩu của Việt Nam tập trung đáng kể ở một số đối tác lớn. Từ đầu năm đến nay, Hoa Kỳ là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam với kim ngạch đạt 140 tỷ USD, trong khi Trung Quốc là thị trường nhập khẩu lớn nhất với kim ngạch đạt 187,34 tỷ USD.

Đáng chú ý, nhiều nhóm hàng xuất khẩu chủ lực của doanh nghiệp trong nước giảm trong tháng 9. Xuất khẩu thủy sản ước đạt 1,13 tỷ USD, giảm 0,7% so với tháng trước; rau quả đạt 1,13 tỷ USD, giảm 17,8%; gỗ và sản phẩm từ gỗ đạt gần 1,5 tỷ USD, giảm 5,2%; dệt may đạt 3,4 tỷ USD, giảm 14,9%; giày dép đạt 1,84 tỷ USD, giảm 8,6%.

Theo ông Bùi Huy Sơn - Vụ trưởng Vụ Kế hoạch - Tài chính (Bộ Công Thương) - xuất khẩu 9 tháng là điểm sáng nhưng nhập khẩu tăng nhanh hơn xuất khẩu (tính chung 9 tháng, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa tăng 30,4% so với cùng kỳ năm trước, trong đó nhập khẩu tăng 36,7%, xuất khẩu tăng 24,5% - PV). “Dư địa an toàn chưa lớn; các vấn đề về công suất nguồn điện, chất lượng tăng trưởng xuất khẩu, nhập siêu, giá năng lượng và biến động tài chính quốc tế cần tiếp tục được theo dõi chặt trong quý IV” - ông Sơn cho hay.

Tín hiệu xuất siêu trong tháng 9 dù mang lại hy vọng nhưng chưa đủ xua tan nỗi lo thâm hụt cán cân thương mại. Để bức tranh xuất nhập khẩu thực sự vững chắc, bài toán đặt ra không chỉ là duy trì đà tăng trưởng, mà là nâng cao tỷ lệ giá trị gia tăng trong nước, giúp các doanh nghiệp nội giảm dần sự phụ thuộc vào nguồn cung đầu vào từ bên ngoài.

Tín hiệu xuất siêu trong tháng 9 dù mang lại hy vọng nhưng nỗi lo thâm hụt cán cân thương mại vẫn hiện hữu. Theo đại diện Cục Thống kê, việc nhóm tư liệu sản xuất chiếm hơn 94% kim ngạch nhập khẩu là dấu hiệu cho thấy nền kinh tế đang tích tụ lực lượng cho chu kỳ tăng trưởng mới. Tuy nhiên, để bức tranh thương mại thực sự vững chắc, bài toán đặt ra không nằm ở việc tăng quy mô xuất khẩu bằng mọi giá, mà là nâng cao tỷ lệ giá trị gia tăng trong nước. Giữ lại phần lớn giá trị xuất khẩu ngay trong nền kinh tế mới là chìa khóa quyết định chất lượng tăng trưởng bền vững trong thời gian tới./.