11,8 triệu ha đất suy thoái: Hồi chuông cảnh báo cho tăng trưởng xanh

Suy thoái đất, nguy cơ âm thầm nhưng tác động sâu rộng

Ngày 17/6 hằng năm được Liên hợp quốc lựa chọn là Ngày Thế giới chống sa mạc hóa và hạn hán nhằm nâng cao nhận thức về bảo vệ tài nguyên đất, phục hồi hệ sinh thái và tăng cường khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu. Chủ đề năm nay do Ban Thư ký Công ước chống sa mạc hóa của Liên hợp quốc (UNCCD) phát động là “Nhận diện tài nguyên đất. Trân trọng thiên nhiên xanh. Phục hồi hệ sinh thái”. Thông điệp của năm 2026 mang ý nghĩa đặc biệt khi nhiều quốc gia đang đối mặt với tình trạng suy thoái đất ngày càng nghiêm trọng.

Cục trưởng Trần Quang Bảo phát biểu khai mạc lễ mít tinh. Ảnh: Bảo Thắng

Theo số liệu được công bố tại Lễ mít tinh hưởng ứng Ngày Thế giới chống sa mạc hóa và hạn hán năm 2026 tổ chức tại Lạng Sơn ngày 16/6, khoảng 40% diện tích đất toàn cầu đã bị suy thoái, ảnh hưởng đến 3,2 tỷ người chi phí khắc phục tình trạng này mỗi năm lên tới khoảng 880 tỷ USD. Đáng chú ý, mối quan tâm đối với suy thoái đất hiện đã vượt ra ngoài phạm vi môi trường.

Trước đó, tại Hội nghị Bộ trưởng Môi trường Nhóm các nước công nghiệp phát triển hàng đầu thế giới (G7) diễn ra tại Paris vào tháng 4/2026, các bộ trưởng đã chính thức coi sa mạc hóa, suy thoái đất và hạn hán là những thách thức mang tính hệ thống toàn cầu, có khả năng làm gia tăng rủi ro an ninh. Nhận định này phản ánh một thực tế: đất đai không chỉ là tư liệu sản xuất mà còn là nền tảng của an ninh lương thực, nguồn nước, sinh kế và ổn định xã hội. Khi đất bị suy thoái, hệ lụy không dừng lại ở giảm năng suất cây trồng mà còn kéo theo mất đa dạng sinh học, suy giảm nguồn nước, gia tăng thiên tai và chi phí phục hồi ngày càng lớn.

Tại Việt Nam, bức tranh suy thoái đất cũng đang đặt ra nhiều lo ngại. Kết quả điều tra công bố năm 2021 cho thấy, tổng diện tích đất bị thoái hóa lên tới 11,838 triệu ha, tương đương khoảng 35,7% diện tích tự nhiên cả nước. Trong đó có hơn 1,2 triệu ha bị thoái hóa nặng, gần 3,8 triệu ha bị thoái hóa trung bình và khoảng 6,8 triệu ha bị thoái hóa nhẹ. Con số này đồng nghĩa với việc hơn một phần ba diện tích lãnh thổ đang chịu tác động của các dạng suy thoái khác nhau như xói mòn, rửa trôi, suy giảm độ phì nhiêu, khô hạn, mặn hóa hay suy thoái hệ sinh thái.

Nhìn theo không gian địa lý, Trung du và miền núi phía Bắc là khu vực chịu ảnh hưởng nghiêm trọng nhất với hơn 4,4 triệu ha đất bị thoái hóa. Trong khi đó, Bắc Trung Bộ và Duyên hải miền Trung tiếp tục là các điểm nóng về khô hạn. Tại Đồng bằng sông Cửu Long, những biểu hiện suy thoái mới như xâm nhập mặn, suy giảm nguồn nước và sụt lún đất đang ngày càng rõ nét dưới tác động kép của biến đổi khí hậu và khai thác tài nguyên quá mức.

Phục hồi đất phải trở thành một ưu tiên của tăng trưởng xanh

Trong nhiều năm qua, Việt Nam đã triển khai nhiều chương trình quản lý bền vững tài nguyên đất, bảo vệ rừng và phục hồi hệ sinh thái. Một trong những kết quả nổi bật là tỷ lệ che phủ rừng liên tục được cải thiện. Theo ông Trần Quang Bảo, Cục trưởng Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm, tỷ lệ che phủ rừng của Việt Nam đã tăng từ 37% năm 2005 lên 42,03% vào năm 2025. Đây được xem là một trong những đóng góp quan trọng của Việt Nam đối với mục tiêu cân bằng suy thoái đất theo đánh giá của UNCCD.

Các đại biểu trồng cây tại khuôn viên Trường Cao đẳng Công nghệ và Nông lâm Đông Bắc. Ảnh: Bảo Thắng

Gia tăng diện tích rừng không chỉ góp phần hấp thụ carbon mà còn giúp giảm xói mòn, hạn chế rửa trôi đất, tăng khả năng giữ nước và nâng cao khả năng chống chịu với hạn hán. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp, đây là lớp "lá chắn xanh" quan trọng bảo vệ tài nguyên đất. Tuy nhiên, những kết quả đạt được mới chỉ là bước đầu. Thực tế hơn 11,8 triệu ha đất bị suy thoái cho thấy áp lực đối với tài nguyên đất vẫn rất lớn. Điều này đặt ra yêu cầu chuyển từ tư duy bảo vệ sang phục hồi, từ quản lý đơn ngành sang tiếp cận tổng hợp dựa trên hệ sinh thái.

Chủ đề Ngày Thế giới chống sa mạc hóa và hạn hán năm 2026 được UNCCD lựa chọn là “Nhận diện tài nguyên đất. Trân trọng thiên nhiên xanh. Phục hồi hệ sinh thái”. Theo ông Trần Quang Bảo, thông điệp này cũng phản ánh định hướng mà Việt Nam cần theo đuổi trong giai đoạn tới. Theo đó, bên cạnh việc tiếp tục nâng cao độ che phủ rừng, cần đẩy nhanh điều tra và lập bản đồ nguy cơ sa mạc hóa; lồng ghép mục tiêu chống suy thoái đất vào quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội; mở rộng các mô hình nông lâm kết hợp, nông nghiệp tuần hoàn và phát thải thấp.

Cùng với đó là ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số, viễn thám, GIS và trí tuệ nhân tạo trong giám sát tài nguyên đất, xây dựng hệ thống cảnh báo sớm hạn hán, xâm nhập mặn và các nguy cơ suy thoái khác. Một yêu cầu quan trọng khác là bảo đảm sinh kế cho cộng đồng sống phụ thuộc vào tài nguyên đất và rừng. Kinh nghiệm từ nhiều địa phương cho thấy, người dân chỉ thực sự trở thành lực lượng bảo vệ tài nguyên hiệu quả khi họ được hưởng lợi từ các hoạt động bảo tồn và phục hồi hệ sinh thái.

Thông điệp của Ngày Thế giới chống sa mạc hóa và hạn hán năm nay vì thế không chỉ dừng lại ở việc trồng thêm cây xanh hay nâng cao nhận thức cộng đồng. Trong bối cảnh đất đai đang chịu sức ép ngày càng lớn từ biến đổi khí hậu, đô thị hóa và khai thác quá mức, việc phục hồi tài nguyên đất cần được xem là một nội dung trọng tâm của chiến lược tăng trưởng xanh và phát triển bền vững.

Bởi suy cho cùng, đất không chỉ là nguồn tài nguyên hữu hạn mà còn là nền tảng của an ninh lương thực, an ninh sinh thái và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Khi gần 36% diện tích đất tự nhiên đã bị suy thoái, câu chuyện chống sa mạc hóa và hạn hán không còn là nhiệm vụ riêng của ngành môi trường hay lâm nghiệp, mà là bài toán phát triển của cả quốc gia. Khi suy thoái đất không còn là vấn đề môi trường đơn thuần mà trở thành thách thức đối với an ninh lương thực, tăng trưởng kinh tế và khả năng chống chịu khí hậu, yêu cầu phục hồi tài nguyên đất đang trở nên cấp bách hơn bao giờ hết.