13 năm giữ nguyên mức 50%: Bao giờ cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá được nâng lên?

13 năm diện tích cảnh báo sức khỏe không thay đổi, Việt Nam lùi xuống vị trí 95 thế giới

Theo quy định của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá năm 2012, cảnh báo sức khỏe bằng chữ và hình ảnh phải chiếm ít nhất 50% diện tích mỗi mặt chính trước và sau của bao, tút, hộp thuốc lá. Nội dung cảnh báo được thay đổi định kỳ hai năm một lần. Luật cũng giao Chính phủ quy định cụ thể mức tăng diện tích in cảnh báo sức khỏe phù hợp với từng thời kỳ. Tuy nhiên, kể từ khi Luật có hiệu lực thi hành kể từ ngày 1/5/2013 đến nay, diện tích cảnh báo vẫn chưa được điều chỉnh.

Thực tế, quy định về cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá tại Việt Nam đã trải qua ba giai đoạn. Trước năm 2008, bao bì thuốc lá chưa có cảnh báo sức khỏe; giai đoạn 2008 - 2013 áp dụng cảnh báo bằng chữ với diện tích 30%; từ tháng 12/2013 bắt đầu thực hiện cảnh báo bằng cả chữ và hình ảnh, chiếm 50% diện tích mỗi mặt chính của bao thuốc, với 6 mẫu cảnh báo.

Phân tích về vấn đề này, TS. Nguyễn Huy Quang - nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế (Bộ Y tế), Trưởng ban Tư vấn, Phản biện và Giám định xã hội của Tổng hội Y học Việt Nam cho biết, cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh là một trong những biện pháp truyền thông có tác động trực tiếp đến người sử dụng thuốc lá. Những hình ảnh mô tả hậu quả của việc hút thuốc như ung thư phổi, ung thư vòm họng, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và các bệnh lý khác có thể khiến người hút thuốc suy nghĩ lại về hành vi của mình, cân nhắc giảm hút hoặc cai thuốc.

TS. Nguyễn Huy Quang - nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế (Bộ Y tế), Trưởng ban Tư vấn, Phản biện và Giám định xã hội của Tổng hội Y học Việt Nam trao đổi liên quan đến diện tích cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá. Ảnh: Thanh Hà.

Bên cạnh đó, việc tăng diện tích cảnh báo đồng nghĩa với thu hẹp không gian dành cho hoạt động quảng bá, tạo sức hấp dẫn của sản phẩm trên bao bì. Thông điệp cảnh báo được lặp lại mỗi lần người hút thuốc sử dụng bao thuốc, đồng thời có thể tác động đến những người xung quanh, đặc biệt là trẻ em và thanh thiếu niên.

Theo TS. Nguyễn Huy Quang, đây còn là hình thức truyền thông có hiệu quả kinh tế cao. Cơ quan nhà nước quy định nội dung cảnh báo, doanh nghiệp thực hiện in trên bao bì sản phẩm, qua đó thông tin về tác hại của thuốc lá được chuyển tải trực tiếp đến người sử dụng mà Nhà nước không phải phát sinh chi phí in ấn. Tuy nhiên, khi diện tích và hình ảnh cảnh báo không được cập nhật trong thời gian dài, hiệu quả truyền thông có nguy cơ suy giảm.

“Năm 2013, khi quy định cảnh báo sức khỏe chiếm 50% diện tích mặt trước và mặt sau bao thuốc, Việt Nam từng đứng thứ 28 trong số các quốc gia có quy định về cảnh báo sức khỏe. Sau hơn 13 năm, diện tích này vẫn giữ nguyên ở mức 50%”, TS. Nguyễn Huy Quang cho biết.

Theo số liệu được chuyên gia dẫn ra, hiện có 140 quốc gia và vùng lãnh thổ quy định in cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá. Trong đó, 130 quốc gia và vùng lãnh thổ quy định diện tích cảnh báo tối thiểu 50% ở cả mặt trước và mặt sau; 77 nơi quy định mức tối thiểu 65%, 25 nơi quy định mức tối thiểu 75% và 11 nơi quy định mức tối thiểu 85%.

Việt Nam hiện xếp thứ 95/140 quốc gia và vùng lãnh thổ về diện tích cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá, thuộc nhóm có thứ hạng thấp trên thế giới và là một trong ba quốc gia có diện tích cảnh báo thấp nhất khu vực ASEAN.

Tại Đông Nam Á, Thái Lan đã áp dụng diện tích cảnh báo 85% ở cả hai mặt chính của bao thuốc; Brunei, Lào, Myanmar và Singapore áp dụng mức 75%. Đông Timor quy định diện tích cảnh báo trung bình 92,5%, gồm 85% mặt trước và 100% mặt sau. Trong khi đó, Việt Nam vẫn duy trì mức 50%, ngang Philippines và cao hơn Indonesia.

Không chỉ mở rộng diện tích cảnh báo, nhiều quốc gia còn tiến tới áp dụng bao bì tiêu chuẩn, hay còn gọi là bao bì trơn, nhằm hạn chế khả năng quảng bá sản phẩm thông qua thiết kế bao bì. Úc là quốc gia đầu tiên áp dụng quy định này từ năm 2012, tiếp đến là Pháp và Anh vào năm 2016. Tại ASEAN, Thái Lan, Singapore, Myanmar và Lào đã triển khai quy định về bao bì trơn; riêng Thái Lan bắt đầu áp dụng đối với thuốc lá điếu từ tháng 9/2019.

Trong khi nhiều nước liên tục cập nhật hình ảnh cảnh báo, Việt Nam gần như vẫn sử dụng 6 mẫu cảnh báo cũ trong hơn 13 năm qua. Theo nghiên cứu năm 2019 của Trường Đại học Y tế công cộng, hiệu quả cảnh báo và tác động của cả 6 mẫu đang áp dụng đều giảm rõ rệt so với thời điểm năm 2013. Đáng chú ý, 3 mẫu được đánh giá có hiệu quả cảnh báo dưới mức trung bình, thông điệp chưa rõ ràng, gồm: “Khói thuốc lá rất có hại cho thai nhi và trẻ nhỏ”, “Hút thuốc dẫn tới cái chết từ từ và đau đớn” và “Hút thuốc gây hôi miệng và hỏng răng”.

Những số liệu trên cho thấy yêu cầu đổi mới cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá không chỉ nằm ở việc tăng diện tích mà còn cần cập nhật nội dung, hình ảnh và cách thức truyền tải thông điệp để duy trì hiệu quả cảnh báo đối với người sử dụng.

Cần tăng ngay mức cảnh báo lên mức 85% và thực hiện lộ trình tăng ngay trong Luật

Trước thực tế diện tích cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá chậm được điều chỉnh, Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội đã đề nghị bổ sung quy định cụ thể vào dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Theo cơ quan thẩm tra, cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh trên bao bì thuốc lá là biện pháp có chi phí thấp nhưng tác động mạnh trong truyền thông nguy cơ, hỗ trợ cai thuốc và hạn chế việc bắt đầu hút thuốc. Mặc dù Luật hiện hành đã giao Chính phủ quy định mức tăng diện tích cảnh báo phù hợp với từng thời kỳ, nhưng sau hơn 13 năm, quy định này vẫn chưa có sự điều chỉnh. Từ thực tế đó, Ủy ban Văn hóa và Xã hội đề nghị bổ sung vào dự thảo Luật quy định diện tích in cảnh báo sức khỏe phải chiếm ít nhất 85% diện tích mỗi mặt chính trước và mặt chính sau của bao, tút, hộp thuốc lá hoặc quy định lộ trình tăng diện tích cảnh báo sức khỏe lên mức 85 - 100%. Đề xuất này nhằm thể hiện cam kết và quyết tâm của Nhà nước trong việc bảo vệ sức khỏe nhân dân, đồng thời nâng cao hiệu quả kiểm soát tác hại của thuốc lá.

Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Đắc Vinh.

Theo Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Đắc Vinh, để chuẩn bị cho công tác thẩm tra, Ủy ban đã tổ chức khảo sát tại một số địa phương, nghiên cứu tài liệu, làm việc với cơ quan chủ trì soạn thảo và gửi văn bản đề nghị Thường trực Hội đồng Dân tộc cùng các Ủy ban tham gia thẩm tra dự án Luật.

Qua thẩm tra, Ủy ban nhận thấy Chính phủ đã tiếp thu ý kiến thẩm tra sơ bộ, bổ sung vào hồ sơ dự án Luật dự thảo nội dung hợp nhất theo quy định và dự thảo Nghị định hướng dẫn. Hồ sơ dự án Luật cơ bản đầy đủ theo quy định. Tuy nhiên, một số vấn đề vẫn cần tiếp tục nghiên cứu, tiếp thu và hoàn thiện theo quan điểm xuyên suốt là bảo vệ sức khỏe người dân, tìm mọi biện pháp hạn chế việc tiếp cận, sử dụng thuốc lá.

Liên quan đến nội dung dự án Luật, TS. Nguyễn Huy Quang ủng hộ việc luật hóa quy định về cảnh báo sức khỏe, TS. Nguyễn Huy Quang cho rằng cần thay đổi cách tiếp cận, chuyển từ quy định mang tính nguyên tắc sang xác định rõ mức diện tích cảnh báo và lộ trình thực hiện ngay trong Luật.

“Tôi cho rằng luật nên quy định cụ thể mức cảnh báo và lộ trình thực hiện. Chẳng hạn, luật có thể quy định cảnh báo chiếm 85% diện tích bao thuốc; sau hai năm tăng lên 90%, rồi tiến tới bao bì trơn sau một thời gian nhất định”, TS. Nguyễn Huy Quang nêu quan điểm.

Theo chuyên gia, việc nâng diện tích cảnh báo lên 85% không có nghĩa là Việt Nam sẽ vượt xa các quốc gia trong khu vực, bởi nhiều nước đã thực hiện mức này từ trước. Tuy nhiên, đây là bước điều chỉnh cần thiết để Việt Nam không tiếp tục tụt lại trong việc áp dụng các biện pháp kiểm soát tác hại của thuốc lá.

TS. Nguyễn Huy Quang cũng đồng thời đề xuất: Luật có thể quy định ngay mức diện tích cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh, chẳng hạn 85%, đồng thời xác định rõ chu kỳ luân phiên thay đổi mẫu cảnh báo. Chu kỳ này có thể là một năm, 18 tháng hoặc 24 tháng. Bên cạnh đó, việc tăng diện tích cảnh báo cần đi đôi với đổi mới hình ảnh, thông điệp và bổ sung thông tin hỗ trợ cai thuốc, nhằm giúp người sử dụng tiếp cận không chỉ những cảnh báo về tác hại mà còn cả các kênh tư vấn khi có nhu cầu từ bỏ thuốc lá.

Cách tiếp cận này cũng phù hợp với tinh thần Điều 11 Công ước Khung về Kiểm soát thuốc lá của Tổ chức Y tế thế giới (WHO FCTC), trong đó yêu cầu bao bì và nhãn thuốc lá phải có cảnh báo sức khỏe mô tả tác hại của việc sử dụng thuốc lá, đồng thời không được quảng bá sản phẩm bằng những thông tin sai sự thật, gây hiểu lầm hoặc lừa dối.

Nhấn mạnh yêu cầu đặt sức khỏe người dân lên hàng đầu, TS. Nguyễn Huy Quang cho rằng việc hoàn thiện chính sách cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá cần được xem xét trên cơ sở lợi ích lâu dài đối với cộng đồng. Khi cân nhắc giữa lợi ích sức khỏe và lợi ích kinh tế, phải ưu tiên bảo vệ sức khỏe bởi đây là yếu tố quan trọng bảo đảm phát triển bền vững.

“Nếu cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh được đưa vào luật lần này, tôi cho rằng đó sẽ là một bước tiến quan trọng. Người hưởng lợi nhiều nhất là người dân. Mọi người, kể cả những người không hút thuốc, sẽ được bảo vệ tốt hơn và có cơ hội sống trong môi trường trong lành, không khói thuốc. Đó là quyền của người dân”, TS. Nguyễn Huy Quang nhấn mạnh.