17% GDP thế giới nằm trong tay 0,0001% người giàu nhất

Elon Musk sắp đưa SpaceX lên sàn chứng khoán vào ngày 12/6 trong thương vụ IPO được chờ đợi nhất năm. Ảnh: Evan Vucci/Reuters.

15 năm trước, tổng tài sản của giới tỷ phú toàn cầu vào khoảng 4.500 tỷ USD. Đến năm 2024, con số này đã tăng hơn 3 lần, đạt 14.200 tỷ USD, và hiện đã vọt lên 20.100 tỷ USD, tương đương gần 20% GDP của cả thế giới.

Theo tính toán của nhà kinh tế Gabriel Zucman, Giám đốc Đài quan sát Thuế Quốc tế, đây không chỉ là dấu hiệu cho thấy của cải đang ngày càng tập trung vào nhóm siêu giàu mà còn phản ánh những biến chuyển lớn của kinh tế toàn cầu: sự thống trị của các tập đoàn công nghệ trong cuộc đua AI, tỷ trọng thu nhập dành cho người lao động ngày càng thu hẹp và khoảng cách giàu nghèo tiếp tục nới rộng qua nhiều thế hệ, theo New York Times.

Xu hướng tập trung của cải vào tay giới siêu giàu đặc biệt rõ tại Mỹ, nơi tập trung khoảng 1/3 trong gần 3.000 tỷ phú trên thế giới. Cụ thể, khối tài sản của các tỷ phú Mỹ đã tăng khoảng 40% chỉ trong 2 năm qua, trùng với giai đoạn Mỹ thực hiện nhiều thay đổi về chính sách thuế theo hướng có lợi hơn cho các gia đình và các nhà đầu tư giàu có nhất, đồng thời giúp họ gia tăng ảnh hưởng chính trị.

Làn sóng AI bùng nổ

Một trong những động lực quan trọng nhất đằng sau sự bùng nổ của tài sản là làn sóng AI. Hàng nghìn tỷ USD vốn đầu tư đã đổ vào một số ít tập đoàn công nghệ hàng đầu như Nvidia, Apple, Microsoft, Alphabet, Meta hay TSMC, đưa giá trị vốn hóa của các doanh nghiệp này vượt mốc 1.000 tỷ USD, qua đó giúp các nhà sáng lập và cổ đông lớn thu về khoản lợi nhuận khổng lồ.

Sự lớn mạnh của các tập đoàn thống lĩnh thị trường đã khiến quyền lực kinh tế ngày càng tập trung vào tay một số ít doanh nghiệp. Ảnh: Gonzalo Fuentes/Reuters.

Tuy nhiên, các tập đoàn công nghệ lại sử dụng tương đối ít lao động so với quy mô lợi nhuận. Điều đó khiến phần thu nhập từ vốn tăng nhanh hơn đáng kể so với thu nhập từ tiền lương.

Kể từ đầu những năm 2000, khoảng cách giữa lợi nhuận đầu tư và tiền công lao động ngày càng nới rộng do nhiều yếu tố như sự suy yếu của công đoàn, tự động hóa, AI, quá trình dịch chuyển sản xuất ra nước ngoài và các chính sách thuế ưu ái thu nhập từ đầu tư hơn thu nhập lao động.

Nhiều nhà kinh tế cũng cho rằng sự trỗi dậy của các “công ty siêu sao” hay các tập đoàn thống lĩnh thị trường đã làm thay đổi cán cân quyền lực trong nền kinh tế. Nhờ vị thế vượt trội, các doanh nghiệp này có thể giữ lại phần lớn lợi nhuận cho cổ đông thay vì chia sẻ nhiều hơn cho người lao động.

Trường hợp của SpaceX là ví dụ điển hình. Nếu đạt mức định giá dự kiến khoảng 1.770 tỷ USD khi lên sàn, công ty sẽ trở thành doanh nghiệp giá trị nhất thế giới. Với 42% cổ phần nắm giữ, Elon Musk thậm chí có thể trở thành người đầu tiên sở hữu khối tài sản vượt mốc 1.000 tỷ USD. Để hình dung quy mô này, hiện chỉ có khoảng 21 quốc gia trên thế giới tạo ra GDP hằng năm vượt mốc 1.000 tỷ USD.

Hưởng lợi từ chứng khoán, chính sách thuế

Bên cạnh đó, phần lớn tài sản của các tỷ phú được hình thành từ thị trường chứng khoán. Dù nhiều người dân cũng sở hữu cổ phiếu thông qua các quỹ hưu trí hoặc tài khoản đầu tư, lợi ích từ đà tăng giá cổ phiếu chủ yếu vẫn tập trung vào nhóm giàu nhất.

Theo dữ liệu của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ, 1% người giàu nhất nắm giữ khoảng một nửa tổng lượng cổ phiếu trên thị trường. Riêng nhóm 0,1% giàu nhất sở hữu lượng cổ phiếu trị giá 13.700 tỷ USD, gần gấp đôi tổng giá trị cổ phiếu mà 90% hộ gia đình Mỹ còn lại nắm giữ.

Nvidia hưởng lợi lớn từ làn sóng AI, vốn hóa tăng mạnh những năm gần đây. Ảnh: Dado Ruvic/Reuters

Dữ liệu của các nhà kinh tế cũng cho thấy tài sản không chỉ tập trung vào nhóm tỷ phú nói chung mà còn ngày càng dồn vào tay tầng lớp giàu nhất trong giới siêu giàu. Hiện nhóm 0,0001% người giàu nhất thế giới sở hữu khối tài sản tương đương khoảng 17% GDP toàn cầu.

Cuối cùng, chính sách thuế cũng được xem là yếu tố quan trọng thúc đẩy sự tích lũy tài sản ở nhóm siêu giàu. Việc giảm thuế doanh nghiệp và thuế đối với người giàu trong thập kỷ qua đã giúp gia tăng lợi nhuận của các tập đoàn, đồng thời tạo điều kiện để giới tỷ phú hưởng lợi lớn hơn từ cổ phiếu và các khoản đầu tư tài chính. Ngược lại, người lao động vẫn phải gánh chủ yếu các loại thuế thu nhập và thuế tiền lương.

Sự tập trung tài sản ngày càng lớn đã làm dấy lên những lời kêu gọi đánh thuế tài sản tại nhiều quốc gia như Pháp, Đức, Anh, Brazil và Mỹ. Tại California, nơi có hơn 200 tỷ phú sinh sống, một đề xuất áp thuế một lần 5% đối với tài sản ròng của các tỷ phú sẽ được đưa ra bỏ phiếu trong năm nay.

Những người ủng hộ cho rằng việc của cải và quyền lực chính trị tập trung vào tay một nhóm rất nhỏ cá nhân đang góp phần làm gia tăng bất bình đẳng và tạo ra một tầng lớp giàu có có khả năng duy trì vị thế qua nhiều thế hệ.

“Chưa bao giờ của cải lại tập trung vào tay một nhóm nhỏ người như hiện nay. Điều đáng lo ngại là xu hướng này có nguy cơ làm mất cân bằng xã hội, gây ra những rạn nứt sâu sắc trong tương lai”, Dario Amodei, CEO của công ty AI Anthropic, nhận định.